از «علی‌آباد» تا «ده‌پیاز» و «بلوار فرودگاه» همدان، ردّ آب دیگر شفاف نیست. رودخانه هایی که روزگاری مایه رونق و زندگی در زمین‌های کشاورزی بودند، امروز فاضلاب شهری را با خود حمل می‌کنند.

کشاورزانی که زمانی از حق‌آبه‌های زلال رودخانه‌ها بهره می‌بردند، حالا میان دو راهی تلخ قرار گرفتند؛ یا رها کردن زمین و از دست دادن نان سفره، یا ادامه کشت با آبی که سلامت مردم را تهدید می‌کند.

برای حذف رد پای فاضلاب از مزارع و سفره مردم، دستگاه‌های مختلف از آب و فاضلاب گرفته تا جهاد کشاورزی و محیط زیست، هر یک بخشی از پازل مسوولیت را بر عهده دارند، اما گره این بحران سالهاست که باز نشده است.

کشاورزان، شرکت آب و فاضلاب را مسوول این وضعیت می دانند چرا که معتقدند رودخانه های که آنها از آن سهم آب داشتند با رهاسازی فاضلاب درون آن آلوده شده اما برخی هم جهادکشاورزی را عامل این موضوع می دانند که دنبال تولید محصول به هر قیمتی است تا اراضی خالی از محصول نماند.

آخرین داده ها گویای این است که درصدی بالایی از اراضی استان همدان با فاضلاب یا آب خاکستری آبیاری می شود که امسال بسیاری از زمین های سیب زمینی، سیر و پیاز به علت استفاده از فاضلاب برای آبیاری مزارع شخم زده و محصول آن معدوم شد.

**شخم ۱۰۳ هکتار مزرعه آلوده به فاضلاب

مسوول برنامه بهداشت آب و فاضلاب معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان در گفت و گو با خبرنگار ایرنا گفت: محتویات فاضلاب مملو از انواع آلودگی های میکروبی، شیمیایی و فلزات سنگین است که برخی مواقع شاهد استفاده از آن برای آبیاری مزارع هستیم.

مهندس مهدی خدابخشی افزود: بخش عمده ای از فاضلاب مصرفی برای آبیاری مزارع مربوط به بخش خانگی و بخشی هم ممکن است فاضلاب برخی صنایع، کارگاه ها و روان آب های آغشته به روغن و آلودگی های ناشی از شستشوی وسایل نقلیه باشد که بخشی از این آلودگی در خاک باقی مانده و بافت خاک را آلوده می کند اما بخش دیگری وارد بافت گیاه می شود.

وی اضافه کرد: گیاهان زیرزمینی یا محصولات ریشه ای از جمله سیر، سیب زمینی، هویج، چغندرقند و حتی سبزیجات و امثالهم چون در زیر خاک می رویند و بخش خوراکی شان مستقیم با خاک در تماس است در صورت آبیاری با فاضلاب آسیب پذیری بیشتری دارند.

مسوول برنامه بهداشت آب و فاضلاب معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان ادامه داد: این محصولات ریشه ای به علت جذب مستقیم آلاینده ها و تماس مستقیم بخش خوراکی با خاک آلوده، حساسیت بیشتری نسبت به سایر محصولات در برابر فاضلاب دارند و در صورت آبیاری این قبیل گیاهان زیر زمینی با فاضلاب، آلودگی وارد بافت گیاه می شود.

خدابخشی گفت: هر چند بخشی از آلودگی حین پختن از بین می رود اما این را باید بدانیم که آلودگی موجود در بافت محصول به طور کامل حذف نمی شود بنابراین میکروب های موجود در فاضلاب وارد ریشه و غده شده سپس این محصول آلوده وارد سفره مردم می شود.

وی بیشترین بهره برداری از فاضلاب برای آبیاری را مربوط به شهر همدان دانست و بیان کرد: مسیر انتقال آب در همدان به گونه ای است که در ادامه آن مزارع هستند و کاهش نزولات جوی در کنار نداشتن حق آبه موجب می شود کشاورزان روستاهای پایین دست سودجویانه یا از روی اجبار اقدام به برداشت فاضلاب برای آبیاری مزارع کنند.

مسوول برنامه بهداشت آب و فاضلاب معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان اظهار کرد: مسمومیت ناشی از فاضلاب به صورت گسترده نداشتیم البته آثار ورود آلودگی های به بدن همانند استعمال سیگار در بلند مدت مشخص شده و همانند مصرف شیر تاریخ مصرف گذشته و فاسد در همان روز خود را نشان نمی دهد.

**بخشی از آلودگی با شستشوی مناسب رفع می شود

مهندس خدابخشی ادامه داد: البته شستشو و ضدعفونی دقیق و مناسب محصولات کشاورزی که با فاضلاب آبیاری شده اند می تواند بخشی از آلودگی را کاهش و امکان ابتلا به بیماری را کاهش دهد اما تضمینی برای حذف عوامل بیماری زا نیست.

وی گفت: جلوگیری از آبیاری مزارع با فاضلاب یا مخلوطی از فاضلاب و آب سالم که از آن با عنوان «آب خاکستری» یاد می شود از سال ۱۳۸۵ به طور جدی در دستور کار قرار گرفت که سطح زیر کشت سبزیجات با فاضلاب از ۱۵۰ هکتار به کمتر از سه هکتار رسید.

مسوول برنامه بهداشت آب و فاضلاب معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان افزود: چنانچه گزارش های مبنی بر آبیاری مزارع با فاضلاب به دستمان برسد نسبت به بررسی صحت موضوع، و شخم زمین و امحای محصول آلوده به فاضلاب با هماهنگی دادستانی اقدام و در صورت امکان محصولات برای مصارف دامی استفاده می شود.

مهندس خدابخشی اظهار کرد: اگر بخواهیم از طریق آزمایش محصول با فرد خاطی برخورد کنیم این فرایند تا دریافت نتیجه آزمایش زمانبر بوده چه بسا تا زمان رسیدن نتیجه آزمایش محصول آلوده برداشت و وارد چرخه مصرف و سفره مردم شود بنابراین در صورت مشاهده هر گونه نشانه ای از آبیاری با فاضلاب با هماهنگی و تعامل دادستانی بلافاصله سریع وارد عمل شده و نسبت به شخم اراضی و معدوم سازی محصول آلوده اقدام می شود.

**آبیاری مزارع با آب سالم یا غیر بهداشتی به یک کلاف سر درگم تبدیل شده است

وی بیان کرد: علاوه بر شخم زمین و امحای محصول، فرد خاطی نیز به دادگاه معرفی و پرونده او خارج از نوبت بررسی می شود که سال های قبل در مواردی افراد خاطی که نسبت به اخطارها بی توجه بودند علاوه بر معدوم سازی محصول، راهی زندان شدند.

مسوول برنامه بهداشت آب و فاضلاب معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان اظهار کرد: بر اساس بررسی های صورت گرفته ۹۰ درصد مزارعی که از فاضلاب برای آبیاری محصول استفاده می کنند در مرکز استان و ۱۰ درصد دیگر مربوط به ۹ شهرستان دیگر است.

مهندس خدابخشی درباره علت بروز این مشکل توضیح داد: چندین مسیر فاضلاب در شهر همدان شامل «خضر»، «مریانج»، «فرهنگیان- علی آباد- ده پیاز و بهرام آباد»، «انتهای شهرک مدنی» و «بلوار فرودگاه» وجود دارد که در برخی نقاط خط انتقال سوراخ و آب فاضلاب به سمت مزارع هدایت شده است.

وی بیان کرد: البته آبیاری مزارع با آب سالم یا غیر بهداشتی به یک کلاف سر درگم تبدیل شده است چراکه کشاورزان از رودخانه های عبوری سطح شهر در گذشته حق آبه داشتند و معتقدند که رودخانه هایی که متعلق به آنها بوده، فاضلاب وارد آن شده است.

مسوول برنامه بهداشت آب و فاضلاب معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان اظهارکرد: امسال ۱۰۸ مورد احکام قضایی و معرفی به دادگاه داشتیم که نتیجه آن شخم ۱۰۳ هکتار از اراضی و معدوم کردن ۱۴۶ تن از محصولات آلوده بوده است یا این محصولات به مصرف دامی رسیدند.

مهندس خدابخشی بیان کرد: ۱۰۰ درصد از فاضلاب مصرفی برای آبیاری مزارع مربوط به بخش خانگی است که امید می رود ساز و کاری برای اتصال کلکتور فاضلاب به تصفیه خانه فراهم شود تا امکان برداشت فاضلاب به حداقل ممکن برسد همچنین در صورت تکمیل خط انتقال فاضلاب این مشکل به طور کامل رفع می شود.