**بسته بندی، طعم دهنده ها و تبلیغات دیجیتال؛ اسب تراوای صنایع دخانی

امــروزه یکــى از چالش هــاى اصلــى ســلامت عمومــى، ترفندهایــى اســت کــه صنایــع دخانــى بــراى هرچــه جــذاب تــر کــردن محصولاتشــان بــه ویــژه بــراى مخاطبــان جــوان بــه کار مى گیرنــد. ایــن صنعــت به طــور مــداوم ســعى مى کنــد راه هایــى بــراى جــذاب جلــوه دادن ایــن محصــولات پیــدا کنــد و طعم هــا و ســایر عواملـى را اضافـه مى کنـد کـه بـو، طعـم یـا ظاهـر آنهـا را تغییـر مى دهـد. ایـن افزودنى هـا بـراى پوشـاندن تنـدى تنباکـو طراحـى شـده اند و در نتیجـه، مقبولیـت آن را، به ویـژه در بیـن جوانـان، افزایـش مى دهـد. ایـن صنایـع همـواره در تلاشـند تـا از طریـق بازاریابـى پـر زرق و بـرق بـا کاربـرد طرح هـاى قابـل توجـه، رنـگ هــا و طعم هــاى جــذاب بــه روش هــاى مختلــف ارتباطــى از جملــه از طریــق رســانه هاى دیجیتــال به طــور راهبردى، جمعیت جوان تر را هدف قرار داده و جذب بازار سودآور خود کند.در طرح هــاى فریبنــده برخــى از محصــولات ایــن صنایــع، از شــیرینى ها، آب نبات هــا و حتــى شــخصیت هاى کارتونـى تقلیـد مى شـود. اقلامـى کـه کـودکان به طـور طبیعـى جـذاب مى داننـد. کاربـرد انـواع مـواد معطـر، خنک کننده هـا و افزودنى هـا در تولیـد مـواد دخانـى و ابـزارآلات انتقـال نیکوتیـن موجـب مى شـود بـا زدودن تلخـى و تنـدى دود، تجربـه مـواد دخانـى زودهنـگام، راحـت تـر و روان تـر شـود تـا احتمـال ادامـه مصـرف را در قشر جوان افزایش و احتمال ترک را کاهش دهند.بـه گـزارش سـازمان بهداشـت جهانـى ایـن تاکتیک هـا مى توانـد بـه شـروع زودهنـگام سـیگار کشـیدن یـامصـرف نیکوتیـن، بـا اعتیـاد مادام العمـر و پیامدهـاى بالقـوه بـراى سـلامتى، کمـک کننـد. بـا جذاب تـر کـردن ایــن محصــولات، صنایــع دخانــى نــه تنهــا مصرف کننــدگان خــود را افزایــش مى دهنــد، بلکــه تــرک را نیــز دشوارتر مى کند و باعث طولانى تر شدن مواجهه با مواد آسیب رسان سلامت مى شوند.در گــزارش 2025ســازمان بهداشــت جهانــى آمــده 37میلیــون کــودک 13تــا 15ســاله در سراســر جهــان دخانیــات مصــرف مى کننــد. در بســیارى از کشــورها، میــزان مصــرف ســیگار الکترونیکــى در جوانــان از بزرگسـالان بیشـتر اسـت. محتـواى بازاریابـى کـه سـیگارهاى الکترونیکـى، کیسـه هاى نیکوتیـن و محصـولات تنباکــوى حرارتــى را تبلیــغ مى کنــد، بیــش از 3,4میلیــارد بــار در پلتفرم هــاى رســانه هاى اجتماعــى مشــاهده شــده اســت. طعم دهنده هــا در بســیارى از محصــولات نیکوتینــى و دخانــى یافــت مى شــوند. حــدود 16000 طعـم منحصـر به فـرد در محصـولات نیکوتینـى نظیـر سـیگار الکترونیکـى وجـود دارد. طعم دهنده هـا اغلـب بـه عنوان دلیل اصلى شروع مصرف نیکوتین و محصولات دخانى ذکر مى شوند.**نیکوتین؛ عامل اعتیاد، بیماری و مرگ زودرس

نیکوتیـن موجـود در تنباکـو بسـیار اعتیـادآور اسـت و مصـرف دخانیـات یـک عامـل خطـر اصلـى بـراىبیمارى هـاى قلبـى عروقـى و تنفسـى، بیـش از20 نـوع یـا زیرگـروه مختلـف سـرطان و بسـیارى از بیمـارىهـاى ناتوان کننـده دیگـر اسـت. هـر سـاله حـدود 8میلیـون و هفتصـد هـزار نفـر براثـر مصـرف دخانیـاتو مواجهـه بـا دود دسـت دوم آن جـان خـود را از دسـت مى دهنـد. بیشـتر مرگ هـاى مرتبـط بـا دخانیـاتدر کشــورهاى کم درآمــد و بــا درآمــد متوســط رخ مى دهــد کــه اغلــب هــدف بازاریابــى شــدید صنعــت دخانیات هستند.دخانیـات همچنیـن مى توانـد بـراى افـراد غیرسـیگارى کشـنده باشـد. قـرار گرفتـن در معـرض دود دسـتدوم نیـز در پیامدهـاى نامطلـوب سـلامتى نقـش داشـته و سـالانه باعـث ً 1,3میلیـون مـرگ مى شـود. تقریبـانیمـى از کـودکان، هـواى آلـوده بـه دود تنباکـو را تنفـس مى کننـد و 65000کـودک هـر سـاله بـه علـتبیمارى هــاى مرتبــط بــا دود دســت دوم جــان خــود را از دســت مى دهنــد. ســیگار کشــیدن در دوران باردارى نیز مى تواند منجر به چندین بیمارى مادام العمر براى نوزادان شود.صنایـع دخانـى بـا هـدف حفـظ وابسـتگى بـه نیکوتیـن در بیـن مصـرف کننـدگان مـواد دخانـى و جـذبمشـتریان جدیـد در بـازار سـودآور خـود نسـبت بـه تولیـد محصـولات نوپدیـد بـا کاربـرد عطـر و طعـمهـاى جـذاب و فریبنـده نظیـر انـواع سـیگارهاى الکترونیکـى، ابـزارآلات گـرم کننـده تنباکـو (HTPS) نظیـر (IQOS)، سیســتم هاى الکترونیکــى تحویــل نیکوتیــن (ENDS) و سیســتم هاى الکترونیکــى تحویــل غیــر نیکوتیـن (ENNDS) اقـدام نمودنـد. ایـن محصـولات نـه تنهـا بـى ضـرر نیسـتند بلکـه بـه عنـوان وسـیله اى براى ورود به وابستگى جوانان و نوجوانان به نیکوتین شناخته شده اند.**رسانه ها؛ میدان نبرد تصویرسازی فریبنده و آگاهی بخشی اجتماعی

رســانه ها چــه ســنتى و چــه مــدرن، به عنــوان یکــى از ابزارهــاى قدرتمنــد در شــکل دهى بــه نگرش هــاى اجتماعـى، نقـش حیاتـى در ترویـج یـا مقابلـه بـا مصـرف دخانیـات دارنـد. صنایـع دخانـى بـا بهره گیـرى از تبلیغــات پنهــان در فیلم هــا، ســریال ها و پلتفرم هــاى دیجیتــال، تصویــرى فریبنــده و جــذاب از مصــرف سـیگار و مـواد دخانـى ارائـه مى دهنـد. ایـن تصویرسـازى کـه اغلـب بـا ویژگى هایـى همچـون اسـتقلال، جذابیــت، و جســارت همــراه اســت، بــر ذهــن جوانــان و نوجوانــان تأثیــر مى گــذارد و احتمــال شــروع مصرف را در این گروه حساس سنى افزایش مى دهد.سـازمان جهانـى بهداشـت به صراحـت توصیـه مى کنـد کـه ممنوعیـت کامـل تبلیغـات، ترویـج و حمایـتصنایـع دخانـى، گامـى مؤثـر در کنتـرل ایـن بحـران جهانـى اسـت. تجربـه کشـورهاى موفـق نشـان دادهاسـت کـه بـا ممنوعیـت جامـع تبلیغـات، نـرخ مصـرف دخانیـات در میـان جوانـان کاهـش معنـادارى پیـداکـرده اسـت. بنابرایـن، فرهنـگ و رسـانه نـه تنهـا بایـد بـراى حفاظـت از سـلامت عمومـى بـا جلوگیـرى ازبـه تصویـر کشـیدن و نمایـش مصـرف دخانیـات در فیلـم هـا و سـریال هـاى تولیـدى، مسـئولیت خـود رانشـان دهنـد؛ بلکـه ابـزار افشـاگرى و روشـنگرى اذهـان عمومـى در مـورد ترفندهـاى صنایـع دخانـى بـودهو از ظرفیت هنرمندان و اصحاب رسانه براى تولید محتواى آگاهى بخش استفاده نماید.

**تقویت آموزش و سواد سلامت خانواده؛ راهکاری برای محافظت از فرزندان

    یکــى از مهم تریــن راهبردهــاى صنایــع دخانــى بــراى گســترش بــازار مصــرف، تمرکــز بــر قشــر کــودک و نوجـوان از طریـق طراحـى محصـولات فریبنـده و تطبیق یافتـه بـا ذائقه هـاى سـنى اسـت. بسـته بندى هایى بـارنگ هــاى شــاد، طعم دهنده هــاى میــوه اى، اســتفاده از طراحى هــاى فانتــزى بــراى ســیگارهاى الکترونیکــى و حتـى شبیه سـازى ظاهـرى محصـولات بـا آب نبـات یـا شـکلات از جملـه شـیوه هایى هسـتند کـه ایـن صنایـع بـراى جـذاب کـردن مصـرف نیکوتیـن بـه کار مى برنـد. در چنیـن شـرایطى، افزایـش »سـواد سـلامت خانـواده« به عنـوان یـک خـط دفاعـى اساسـى بـراى پیشـگیرى از ورود فرزنـدان بـه چرخـه مصـرف دخانیـات مطـرح مى شـود. سـازمان جهانـى بهداشـت در سـال 2023مجموعـه ابزارهایـى را تحـت عنــوان Tobacco- and Nicotine-Free School Toolkitمنتشــر کــرد کــه هــدف آن توانمندســازى مــدارس، والدیـن و مربیـان بـراى شـناخت تهدیدهـاى نوظهـور محصـولات دخانـى و ایجـاد محیطـى ایمـن و آگاهانـه درمحیط هـاى آموزشـى بـود. در ایـن بسـته آموزشـى، تأکیـد ویـژه اى بـر گفت وگوهـاى خانواده محـور، آمـوزش مهارت هــاى ”نه گویــى“ و آشــنایى بــا خطــرات جدیدتریــن  شــکل هاى محصــولات نیکوتینــى )نظیــر ویــپ، سیگار الکترونیک و کیسه هاى نیکوتینى( شده است.طبـق گـزارش سـازمان جهانـى بهداشـت، حـدود 88درصـد از مصرف کننـدگان دخانیـات، نخسـتین تجربـهخـود را پیـش از سـن 18 سـالگى داشـته اند؛ ایـن یعنـى تمرکـز آموزشـى و آگاهى بخشـى بایـد دقیقـاً پیـش از ایــن بــازه صــورت گیــرد. خانــواده، نخســتین نهــاد تربیتــى و اثرگــذار در شــکل گیرى نگرش هــاى فرزنــدان نسـبت بـه سـلامت اسـت. بنابرایـن، آمـوزش والدیـن بـراى شناسـایى نشـانه هاى اولیـه مصـرف، تسـلط بـه مفاهیــم مربــوط بــه وابســتگى نیکوتیــن و اســتفاده از روش هــاى تعاملــى و غیرتحمیلــى در گفت وگــو بــا نوجوانان، از اهمیت بالایى برخوردار است.همچنیـن تجربـه کشـورهایى ماننـد کانـادا، فنلانـد و اسـترالیا نشـان داده اسـت کـه کمپین هـاى خانوادگـى وبرگــزارى کارگاه هــاى گروهــى در مــدارس نقــش بســیار مؤثــرى در کاهــش تمایــل نوجوانــان بــه مصــرف دخانیـات دارد. اجـراى ایـن مداخـلات در کنـار پشـتیبانى رسـانه اى و سـازمان هـاى سـلامت محـور، مى توانـد ابزار مقابله با ترفندهاى فریبنده صنایع دخانى را در اختیار خانواده ها قرار دهد.**بازار بی ضابطه دخانیات؛ تهدیدی جدی علیه سلامت

 مصــرف و عرضــه بى ضابطــه محصــولات دخانــى، به ویــژه از مســیر قاچــاق و فــروش غیرمجــاز، نــه تنهــا تهدیـدى بـراى سـلامت عمومـى محسـوب مى شـود بلکـه چالشـى جـدى بـراى اجـراى سیاسـت هاى کنتـرل دخانیـات در کشـورها به شـمار مى آیـد. فـروش محصـولات دخانـى بـه نوجوانـان، توزیـع سـیگارهاى فاقـد هشــدار بهداشــتى و قیمت گــذارى پاییــن بــر کالاهــاى قاچــاق، زمینه ســاز افزایــش دسترســى و تمایــل بــه مصـرف میـان اقشـار آسـیب پذیر جامعـه اسـت. ایـن وضعیـت، مسـئولیت اجتماعـى اصنـاف، فروشـندگان و نظام توزیع را در اجراى قوانین ملى و بین المللى بیش از پیش برجسته مى کند.سـازمان جهانـى بهداشـت در اسـناد مرتبـط بـا کنتـرل جامـع دخانیـات تأکیـد مى کنـد کـه ممنوعیـت تبلیغات، فــروش بــه افــراد زیــر 18ســال، نصــب هشــدارهاى تصویــرى روى بســته بندى ها و کنتــرل زنجیــره توزیــع محصــولات از الزامــات اساســى کنتــرل ایــن همه گیــرى جهانــى اســت. بــر اســاس پیمان نامــه بین المللــى کنتـرل دخانیـات ) ،(WHO FCTCکشـورها موظفنـد فروشـندگان را بـه رعایـت محدودیت هـاى سـنى، مجوزدار بودن توزیع و عدم تبلیغ محصولات دخانى در محل فروش ملزم کنند.از سـوى دیگـر، قاچـاق سـیگار و محصـولات دخانـى باعـث مى شـود محصـولات بـدون نظـارت رسـمى وارد بـازار شـوند. ایـن محصـولات معمـولا ً فاقـد هشـدارهاى تصویـرى، فاقـد اطلاعـات دقیـق ترکیبـات و بعضـاداراى درصــد نیکوتیــن یــا قطــران بالاتــرى هســتند کــه خطــرات جدى تــرى بــراى مصرف کننــده ایجــاد مى کننــد. ســازمان جهانــى بهداشــت هشــدار داده اســت کــه شــبکه هاى توزیــع غیرقانونــى یکــى از موانــع اصلى در تحقق اهداف سلامت عمومى در حوزه کنترل دخانیات است.تعهـد صنفـى و پایبنـدى فروشـندگان بـه قانـون، نقـش محـورى در قطـع زنجیـره دسترسـى نوجوانـان بـه ایـن محصـولات دارد. اجـراى آموزش هـاى الزامـى بـراى متصدیـان فـروش، تدویـن دسـتورالعمل هاى بازدارنـده و جریمـه فـروش غیرمجـاز بایـد به طـور مسـتمر و بـا همـکارى نهادهـاى نظارتـى اجـرا شـود. تجربه کشـورهایى ماننـد ترکیـه و بریتانیـا نشـان داده اسـت کـه نظـارت بـر محـل فـروش، ثبـت تخلـف و درج اخطارهـاى قانونى و پایـش زنجیـره عرضـه توسـط نهادهـاى نظارتـى، مى توانـد سـطح رعایـت قانـون را به شـکل قابـل توجهـى افزایش دهد.

**قانون گذاری ممنوعیت جامع تبلیغات؛ گام اول در شکست زنجیره مصرف

یکـى از مؤثرتریـن راهکارهـا بـراى کاهـش تقاضـا و مصـرف محصـولات دخانـى، تصویـب و اجـراى قوانیـنبازدارنــده اى اســت کــه تبلیغــات، ترویــج و حمایــت مالــى صنایــع دخانــى را محــدود یــا حــذف مى کننــد.تبلیغـات دخانیـات، حتـى زمانـى کـه به طـور غیرمسـتقیم و پنهـان صـورت مى گیـرد، بـا ایجـاد تصویرهـاىفریبنـده از مصـرف دخانیـات در اذهـان عمومـى به ویـژه در میـان جوانـان  خطـر اعتیـاد و آغـاز مصـرف را افزایــش مى دهــد. در بســیارى از کشــورها، تبلیغــات پنهــان از طریــق محصول نمایــى در فیلم هــا، شــبکه هاى اجتماعـى، یـا حتـى اسپانسـرینگ رویدادهـاى ورزشـى و فرهنگـى، ابـزارى کلیـدى بـراى صنایـع دخانـى در جذب نسل جدید محسوب مى شود.پیمان نامـه جهانـى کنتـرل دخانیـات ) (WHO FCTCکـه از سـال 2005لازم الاجـرا شـده، یکـى از فراگیرتریـن معاهـدات سـلامت عمومـى در جهـان اسـت کـه 183کشـور – از جملـه ج.ا.ایـران بـه آن ملحـق شـده انـد. بـر اسـاس مـاده 13ایـن پیمان نامـه، کشـورها موظـف بـه ممنوعیـت کامـل تبلیغـات، ترویـج و حمایـت مالـى محصـولات دخانـى هسـتند. اجـراى کامـل ایـن مـاده منجـر بـه کاهـش چشـمگیر تمایـل بـه مصـرف به ویـژه در بین نوجوانان و جوانان مى شود.سـازمان جهانـى بهداشـت نیـز در گزارش هـاى متعـدد خـود تأکیـد کـرده کـه ممنوعیـت کامـل تبلیغـات ازمؤثرتریـن ابزارهـاى سیاسـتى در کنتـرل اپیدمـى جهانـى دخانیـات اسـت. مطالعـات بین المللـى نشـان داده انـد کـه در کشـورهایى کـه ممنوعیـت جامـع بـر تبلیغـات اعمـال شـده، نـرخ شـروع مصـرف سـیگار در نوجوانـان تا 16درصد کاهش یافته است.بـا ایـن حـال، چالش هایـى همچـون نبـود نظـارت مسـتمر، ضعـف در پیگیـرى تخلفـات و گسـترش فضـاىمجـازى به عنـوان بسـترى بـراى تبلیغـات غیررسـمى، اجـراى ایـن قوانیـن را بـا دشـوارى مواجـه کـرده اسـت.در همیـن راسـتا، پیشـنهاد مى شـود کـه دولت هـا بـا تشـکیل نهادهـاى رصدگـر رسـانه، همـکارى بـا پلتفـرم هــاى دیجیتــال بــراى شناســایى محتــواى تبلیغاتــى و ایجــاد ســامانه هاى گــزارش مردمــى، به طــور فعــال بــا تبلیغات فریبنده صنایع دخانى مقابله کنند.ون گذاری ممنوعیت جامع تبلیغات

**ورزش، تفریحات سالم و مراقبت های بهداشتی؛ بی اثر شدن تبلیغات فریبنده صنایع دخانی

پیشـگیرى از آغـاز مصـرف دخانیـات و حمایـت از افـراد در حـال تـرک، تنهـا از طریـق قوانیـن بازدارنـده ونظـارت کافـى محقـق نمى شـود؛ بلکـه ایجـاد بسـترهاى مثبـت و جایگزیـن، همچـون ورزش، تفریحـات سـالمو دسترسـى بـه خدمـات بهداشـتى، مکمـل ایـن اقدامـات هسـتند. صنایـع دخانـى، بـا هدف گیـرى نوجوانـان و جوانــان، تــلاش مى کننــد نیکوتیــن را به عنــوان وســیله اى بــراى کاهــش اســترس، افزایــش تمرکــز و حتــى جذابیـت اجتماعـى معرفـى کننـد. در مقابـل، یکـى از مؤثرتریـن راهبردهـاى مقابلـه، معرفى سـبک زندگى سـالم و فعالیت هاى بدنى منظم است.مطالعـات گسـترده اى کـه توسـط سـازمان جهانـى بهداشـت و نهادهـاى همـکار انجـام شـده اند، نشـان داده انـد کـه مشـارکت در فعالیت هـاى ورزشـى (اعـم از تیمـى یـا فـردى) بـا کاهـش تمایـل بـه مصـرف دخانیـات بـه ویـژه در نوجوانـان، رابطـه مسـتقیم دارد. ورزش بـا ترشـح هورمون هـاى شـادى آور ماننـد اندروفیـن، احسـاس رضایت طبیعى ایجاد مى کند که مى تواند جایگزین مناسبى براى اثرات موقت نیکوتین باشد.از ســوى دیگــر، مراقبت هــاى بهداشــتى و خدمــات تــرک دخانیــات، بخــش جدایى ناپذیــر از مســیر کاهــش مصـرف هسـتند. سـازمان جهانـى بهداشـت توصیـه مى کنـد کـه کشـورها بایـد دسترسـى عمومـى و رایـگان به مراکـز مشـاوره تـرک سـیگار، داروهـاى کمکـى و مشـاوران سـلامت روان را فراهـم کننـد. افـزون بـر ایـن، اســتفاده از اپلیکیشــن ها و ابزارهــاى دیجیتــال تــرک ســیگار کــه در ســال هاى اخیــر گســترش یافته انــد، مــى تواند نقش مکملى در فرآیند ترک ایفا کند.تجربــه موفــق کشــورهایى چــون اســترالیا و فنلانــد در اجــراى برنامه هــاى جامــع تربیــت بدنــى در مــدارس، اردوهـاى تابسـتانى بـدون دخانیـات و ایجـاد فضاهـاى عمومـى امـن و پرنشـاط بـراى جوانـان، الگویـى عملـى و مؤثر براى کشورهاى در حال توسعه به شمار مى رود.تلفیـق ورزش، هنـر، فعالیت هـاى داوطلبانـه و ارتباطـات اجتماعـى سـالم، نـه تنهـا از نظـر جسـمى و روانـىاثرگـذار اسـت، بلکـه نهادینه سـازى »سـبک زندگـى عـارى از دخانیـات« را در فرهنـگ جامعـه ترویـج مـىدهد.ورزش، تفریحات سالم و مراقبت های بهداشتموزه های نقش آموزه های دینی؛ در مبارزه با فریب صنایع دخانیدر فرهنـگ جوامـع اسـلامى و بسـیارى از ادیـان دیگـر، سـلامت جسـم و جـان به عنـوان نعمتـى الهـى تلقـىمى شـود و حفـظ آن یـک مسـئولیت دینـى و اخلاقـى محسـوب مى شـود. ایـن اصـل، زمینـه اى فراهـم کـرده تـا آموزه هـاى دینـى به عنـوان ابـزارى معنـوى و فرهنگـى، نقـش مؤثـرى در پیشـگیرى از مصـرف دخانیـات ایفـا کننـد. بـا وجـود پیشـروى صنایـع دخانـى در فریـب نسـل جـوان، آموزه هـاى دینـى مى تواننـد به عنـوان سپرى مقاوم در برابر تبلیغات و جذابیت هاى ساختگى این صنعت ظاهر شوند.سـازمان جهانـى بهداشـت در منطقـه مدیترانـه شـرقى ) (EMROدر گزارشـى ویـژه بـه نقـش دیـن در کاهـش مصــرف دخانیــات پرداختــه و اعــلام کــرده کــه در بســیارى از جوامــع اســلامى، علمــاى دینــى بــا صــدور فتواهـاى صریـح در مـورد حرمـت یـا کراهـت مصـرف دخانیـات، سـهم مهمـى در آگاه سـازى عمومـى داشـته انـد. بـراى نمونـه، اگرچـه در گذشـته دربـاره حکـم شـرعى سـیگار اختـلاف نظرهایـى وجـود داشـت، امـروزه بسـیارى از مراجـع، بـا توجـه بـه اثبـات قطعـى مضـرات آن، مصـرف دخانیـات را مصـداق »اضـرار بـه نفـس« دانسته و حرام اعلام کرده اند.در قرآن کریم نیز آیاتى همچون:

”وَلاتُلُقوا بِأیْدیکم إِلَى التَّهُلَکۀِ“ (بقره »— (195خود را با دست خود به هلاکت نیندازید» و یا”ولاتَقتُلـوا أَنفسـکم إِن الله َکان بُکـم َرحیمـاً“ (نسـاء » — (29 و خودتـان را نکشـید کـه خداونـد نسـبت به شـما مهربان است» به روشنى بر لزوم پرهیز از هرگونه آسیب به جسم و جان اشاره دارند.تجربـه موفـق کشـورهایى چـون اندونـزى، مصـر و عربسـتان سـعودى نشـان داده کـه اسـتفاده از تریبون هـاىدینـى، خطبه هـاى نمـاز جمعـه، سـخنرانى هاى مذهبـى و فتـواى مراجـع مى توانـد ابـزار مهمـى بـراى آگاهـى بخشــى عمومــى به ویــژه در مناطــق ســنتى و روســتایى باشــد. همچنیــن در برخــى کشــورها، کمپین هــاى « مسـاجد بـدون دخانیـات» راه انـدازى شـده و حتـى در برخـى اماکـن مذهبـى، امـکان مشـاوره تـرک سـیگار فراهم شده است.در جامعـه اى کـه آموزه هـاى دینـى بخشـى از هویـت و رفتـار اجتماعـى آن را تشـکیل مى دهـد، به کارگیـرىمفاهیـم اخلاقـى، فقهـى و قرآنـى در مقابلـه بـا دخانیـات، راهـکارى مؤثـر بـراى حفاظـت نسـل جدیـد در برابر فریب صنایع دخانى خواهد بود.گروه سلامت محیط و کار معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان