چشمان پر خاطره تو رفته همراه با لرزش دستان پینه بسته و ابهت شگرف بر آمده از انبوه تجارب، پستی ها و بلندی های زندگی، اولین تصاویری است که با دیدن هر سالمند به سرعت از ذهنمان رد می شود.

بارها اتفاق افتاده است که نگاه مهربان و لبخند پر چروک سالخورده ای قامت خمیده، غبار خستگی را از تنمان بزداید و برای لحظاتی هر چند اندک احساس یخ زده مان را قلقلک دهد.

چشمان پر خاطره  تو رفته همراه با لرزش دستان پینه بسته و ابهت شگرف بر آمده از انبوه تجارب، پستی ها و بلندی های زندگی، اولین تصاویری است که با دیدن هر سالمند به سرعت از ذهنمان رد می شود.

سالمندی؛ این پایان عجیب جوانی که خود آبستن تغییرات شگفت انگیز عمر است، آغاز سرنوشتی از زندگی است که تمامی افراد بشر از هرگروه، نژاد و فرهنگ آن را تجربه می کنند.

بدیهی است استفاده درست از این دوران، نقش بسزایی در سلامت روان سالمند و دیگر گروه های سنی به دنبال خواهد داشت.

امروزه مسئله سالمندی در جوامع پیشرفته و همچنین جوامع در حال گذار به عنوان یکی از مهم ترین چالش ها تلقی می گردد.سالمندی یکی از مراحل رشد است که به دلیل تغییرات وسیع در حوزه کارکرد زیست شناختی، روانشناختی و جامعه شناختی منجر به دگرگونی های عمده در کارکردها و نقش های فرد در جامعه می گردد.

در یک جامعه متعارف ومتعادل، سالمندان نقش سرپرست و راهنما را ایفا می کنند و سایر افراد از آن ها پیروی کرده و شیوه های زندگی را می آموزند.

دوران سالمندی دست کم یک سوم تا یک چهارم از دوران زندگانی را به خود اختصاص می دهد که باید به عنوان تجربه ای مثبت در زندگانی تک تک انسان ها وجود داشته باشد .

جایگاه رفیع سالمندان در دین اسلام

خداوند به طور مکرر در قرآن کریم توصیه به احترام ، تکریم والدین و سالمندان نموده و از نظر جایگاه انسانی، اعتقادی و درجات معنوی این مورد را پس از عبادت خویش قرار داده است.

اسلام به سالمندان با نظر احترام و تكريم می‌نگرد و با همه توجهی كه به جوانان دارد، با سالمندان به شيوه‌ای خاص رفتار می‌كند تا افراد جامعه، وجود آنان را بی‌ ارزش ندانند.

سالخوردگان و پیران از نعمت های بزرگی برای هر خانواده است، سالمندان از مهم ترين موهبت‌ های الهی در خانواده هستند كه بايد احترام و عزت آنان بين افراد خانواده بيش از پيش باشد؛ چرا که توجه به اين قشر از جامعه و رفع نيازهای آنان نشاط، شادابی و سرزندگی را بين آنان ايجاد می‌كند و آنان را از انزوا و تنهايی دور می‌كند.

سالمندان يكی از حساس‌ترين افراد بين خانواده‌ها هستند، از والدين خواست از همان سال های ابتدایی فرهنگ احترام و تكريم به اين افراد را به فرزندان خود آموزش دهند.

مسئله  احسان به پدر و مادر را بعد از توحید خدا واجب ترین واجبات است از جمله محرمات و گناهان بزرگ عقوق والدین است و چنانچه فرزندان رابطه حقیقی و محبت و علاقه قلبی به پدران و مادران خود نداشته و به کار نبرند اساس زندگی اجتماع را متزلزل نموده و چنانچه عمومیت بیابد رابطه اجتماع گسسته خواهد شد.

توجه به مفهوم سالمندی پویا درجهان امروز

از دست دادن درآمد، احساس این که فرد دیگر حاکم بر سرنوشت خود نیست، تغییر محل سکونت یا اختلال در سلامتی و روی هم رفته، هر آنچه که به کم شدن عزت نفس و ارزش اجتماعی فرد کمک کند، می تواند زمینه حضور اختلالات روانی در سالمندان را فراهم آورد.

هدف حمايت از سالمندان نبايد فقط افزايش اميد به زندگي و طول عمر در آنان باشد بلكه امروزه در جهان، مفهوم سالمندي پويا مطرح است؛ يعني با افزايش كميت جمعيت سالمند، كيفيت زندگي آن ها نيز بايد مورد توجه قرار گيرد.

چنانچه این اقشار از سلامت روانی خوبی برخوردار باشند، این امر تا حد زیادی بر سلامت جسمی و بهبود مناسبات اجتماعی سالمندان نیز تاثیرگذار بوده و سبب جلوگیری از هدر رفتن هزینه‌های جامعه برای درمان آن ها می‌شود.

انزوا، مهم ترین دغدغه سالمندان

کاهش نسبی قوای جسمی، تنهایی یا احساس تنهایی، دور شدن از موقعیت‌های شغلی گذشته، منزوی شدن، احساس پوچی و نادیده گرفته شدن و طرد شدن از سوی اعضای خانواده را از ویژگی‌های شاخص دوران سالمندی برشمرد.

قشر سالمند به دلیل عدم توجه فرزندان و اطرافیان که عمری برای رفاه آن ها تلاش کرده‌اند، احساس غم و اندوه کرده و این یکی از مهم ترین خطراتی است که افراد سالمند را تهدید کرده و ارتباط مستقیمی با در انزوا قرار گرفتن وی از سوی اطرافیان دارد.

سالمندان با دنیایی از تجربیات و معلومات، منبع بسیار مفید و ارزشمندی در خانواده‌ها هستند که اگر در یک فضای عاطفی، صمیمی و ارزشی برنامه‌ریزی صحیح و مؤثری برای انتقال این همه دانش و تجربه به  جوانان تازه ‌کار فراهم شود، هم احساس تنهایی و بی‌ارزشی از جامعه سالمندان رخت برخواهد بست و هم منبع بسیار قوی برای کمک به جوانان است.

جدی ترین خطری که فرد سالمند را تهدید می کند؛ در انزوا قرار گرفتن اوست، امروزه غالب سالمندان به تنهایی در خانه خود به سر می برند و باید به این نکته توجه داشت که هر قدر هم که  وضع مالی  آن ها خوب باشد، از توجه عاطفی دیگران و اقدامات جامعه بی نیاز نیستند.

 تفریح، بهترین راه کنارآمدن با یکنواختی روزهای سالمندی

سالمندان با توجه به شرایط سنی و عدم اشتغال جدی، احتیاج به وقت گذرانی پر بار و سالم به اقتضای شرایط جسمی خود دارند، سالمندان فاقد منابع مجدد دوستی هستند، زیرا اکثر آن ها کار نمی کنند و موقعیت ایجاد روابط دوستانه در فضای کار را ندارند و دوستان هم سن و سالشان را نیز به نوعی از دست داده اند که  این مسئله تنهایی آن ها را افزایش می دهد.

بهترین تفریحات پیشنهادی برای سالمندان با توجه به سواد و روحیات خاص هر فرد؛ پیاده روی روزانه، مطالعه کتاب و روزنامه، گشت و گذار در فضای سبز، معاشرت و گفتگو با دوستان، تماشای فیلم، خرید از بوفه، نشستن روی نیمکت و تماشای خیابان و عبور و مرور مردم، و به خصوص تماشای کودکان هنگام بازی، گوش دادن به  موسیقی، مشارکت در کارهای سبک منزل و مهمانی رفتن، شرکت درمراسم عبادی و مذهبی، جشن و کنسرت و بازی های سبک میباشد.

برنامه ریزی برای گذراندن اوقات سالمندان، تأثیر بسیار خوبی در روحیه آن ها دارد و احساس یکنواختی روز های سالمندی را از بین می برد.

شیوع افسردگی در میان سالمندان تنها

افسردگی بیشتر در میان سالمندانی وجود دارد که تنها زندگی می کنند و علاوه بر آن دچار ناراحتی های جسمانی نیز هستند.

سالمندانی که علی رغم سن بالا در فعالیت های اجتماعی حضور دارند و از روابط اجتماعی نسبتا خوبی برخوردارند، کمتر به بیماری های مختلف به ویژه بیماری های روانی  دچارمی شوند.

سالمندان از احساس بطالت و بیکاری و برکنار ماندن از زندگی اجتماعی رنج می برند، برای رفع این احساسات باید برنامه های جمعی برای سالمندان در نظر گرفت، به عنوان نمونه سالمندان با هم به مطالعه روزنامه و مجله بپردازند، به گردش ها و سفرهای کوتاه دسته جمعی بروند و مورد مشورت قرار گیرند.

تاثیر کار سبک در ایجاد حس ارزشمند بودن در سالمندان

کار سبک بهترین وسیله برای ایجاد حس ارزشمند بودن در سالمندان است، کار نه تنها پاسخگویی به یک نیاز واقعی در ارتباط با سالمندان است بلکه با مدیریت صحیح ، نتایج کار سالمندان می تواند قسمت های زیادی از نیازهای جامعه را تامین کند.

سالمند احتیاج به امنیت روحی و جسمی دارد و باید در طراحی فضاهای مرتبط با سالمند این مسئله مورد توجه قرار گیرد.

سالمند باید اطمینان پیدا کند که در فضایی که پا می گذارد آرامش دارد و مورد آزار قرار نخواهد گرفت.

نیازهای سالمندان را در ایران و تمام جهان می‌توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد:  نیازهای بهداشتی - درمانی شامل مراقبت‌های پزشکی و بهداشتی از سالمندان، نیازهای اجتماعی - اقتصادی مانند بیمه و حقوق بازنشستگی  که عدم توجه به آن ها آرامش روحی، روانی و اجتماعی سالمند را مختل خواهد کرد و نیازهای روانی از جمله مهم ترین این فاکتور ها می باشد.

سالمندان پاسدار ارزش ها وحافظ سنت های اصیل

پيري صرف نظر از آن كه چگونه فرا مي‌رسد، غيرقابل اجتناب و سرنوشت همگان است؛ اما اخيرا بعضي از روان‌ شناسان سعي كرده‌اند تصوير خوش‌بينانه‌اي از اين دوران ترسيم كنند.

آن‌ها در عين حال كه بعضي از مشكلات و فقدان‌هاي دوره پيري را مي‌پذيرند، بر اين باورند كه سن پيري مي‌تواند با خشنودي هم همراه باشد و مادامي كه شخص با محيط خود فعالانه برخورد مي‌كند، مي‌تواند تجربه‌هاي جديدي را به دست آورد.

سالمندان پاسدار ارزش ها و حافظ سنت های اصیل در هر فرهنگ هستند؛ انسان هایی که به اندازه تک تک ثانیه های عمر خود، گنجینه ای عظیم  از تجارب، درس ها و پند های زندگانی را در سینه خود نهفته دارند.

سالمندان این گنجینه های کهن زندگی، در پشت روزنه دنیای پر رمز و راز خود؛ همواره منتظر دستان یاری گری هستند تا با لمس  پینه های سخت شده از رنج روزگار، به آنان نوید عشق و حمایت دهد.

تهیه وتنظیم : راضیه ایلوخانی کارشناس سلامت سالمندان معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان