امروزه گسترش روزافزون اچ آي وي به عنوان يكي از چالش هاي بهداشتي، اقتصادي و اجتماعي، پيشرفت و توسعه جوامع بشري را به خطر انداخته است. بدون شک بزرگ ترین معضل جامعه بشری پس از جنگ جهانی دوم پاندمی ایدز است. ایدز بیماریی است که به صورت سندرم (مجموعه ای از علائم و نشانه ها) تظاهر یافته و برای اولین بار درسال 1981 میلادی در کشور آمریکا گزارش شد. این سندرم نشان دهنده مراحل پایانی آلودگی به اچ آی وی است. اچ آی وی مثبت به فردی گفته می شود که اچ آی وی (ویروس) وارد بدن او شده و این عفونت به دیگران قابل انتقال است اما بيمار در اين مرحله فاقد علامت بوده و فقط با آزمایش خون می توان به ابتلاي فرد پی برد، ایدز مرحله علامت دار و پایانی بیماری است که معمولاً چند سال پس از ورود ویروس به بدن فرد اتفاق می افتد و اگر بیمار تحت درمان قرار نگیرد معمولاً عمر طولانی نخواهد داشت. البته در بسیاری از مواقع این دو واژه (اچ آی وی و ایدز) به غلط به جای هم استفاده می شود.

عامل بیماری ویروسی به نام اچ آی وی از خانواده رتروویروس ها است که به نام "ویروس نقص سیستم ایمنی انسان " نیز نامگذاری شده است. اصولاً ويروس‏ها داراي اين خــصوصيت هستند كه در خارج از سلول زنده قادر به ادامه حيات نمی باشند. اچ آی وی نيز مانند ساير ويـــــروسها فقط درون سلول زنده قادر به ادامه حيات مي‌باشد. يكي از سلول‏هايي كه اچ آی وی راي ادامه حيات به آن احتياج دارد گلبولهاي سفيد در بدن انسان مي باشد. اين ويروس در خارج از بدن (خارج از سلول‏هاي زنده) در مدت زمان كوتاهي از بين ميرود. همچنين اين ويروس به راحتي توسط مواد ضدعفوني كننده (الكل ، وايتكس و .... ) و حرارت از بين ميرود .

اولين موج همه گيري در آمريكاي شمالي و اروپاي غربي، دومين موج آن در آفريقا و آمريكاي جنوبي، سومين موج آن در خاور دور و اروپاي شرقي شكل گرفته و چهارمين موج همه گيري از حدود سال 1995 در خاورميانه و آسياي مركزي ظاهر شده  است.

در حال حاضر بیش از 40 میلیون نفر از مردم دنیا با این ویروس زندگی می کنند و روزانه تقریباً 5600 نفر به آمار قبلی اضافه مي شود. همچنین به طور متوسط سالانه در حدود یک ميليون نفر به دلیل ابتلاء به ایدز جان خود را از دست می دهند كه نتيجه آن ميليونها كودك يتيم و معصومي خواهد بود كه احتمالاً 40-30 درصد آنها نیز داراي اچ آي وي مي باشند.

در حالي كه در اروپا و آمريكا بدليل آگاهي مردم از راههاي سرايت بيماري، از سرعت شيوع آن كاسته شده است متأسفانه بيش از 90% از موارد جدید در کشورهای كمتر توسعه يافته و يا در حال توسعه بروز می کند.

ابعاد فاجعه وقتي روشن مي شود كه بدانيم در حدود 70 تا 80 درصد اعتبارات بهداشتي در تعدادي از كشورهاي آفريقايي صرف برنامه مبارزه با ايدز مي شود و يا حدود 50% از تخت هاي بيمارستاني در كشور زيمبابوه را بيماران مبتلا به ايدز اشغال نموده و يا اين كه بدانيم تعداد مبتلايان در كشور هندوستان از 20000 نفر در سال 1988 به 6 ميليون نفر در سال 2000 رسيده است.

برآورد مي شود كه در حال حاضر در حدود 17 ميليون كودك زير 17 سال در دنيا به علت ابتلاي والدين خود به ايدز و مرگ آنها،‌ يتيم شده اند.

اميد به زندگي در بسياري از كشور هاي آفريقائي مثل بوتسوانا و زيمبابوه در اثر گسترش ايدز به كمتر از 40 سال و در برخي موارد حتي به كمتر از 35 سال  رسيده است.

بانك جهاني تخمين زده كه در حدود 15000 نفر از آموزگاران تانزانيائي تا سال 2010 به علت ابتلا به ايدز فوت كرده اند و اگر همين روند ادامه يابد تا سال 2020 ميلادي اين تعداد به 27000 نفر خواهد رسيد اين در حالي است كه آموزش و جايگزيني آنها نه تنها سالها وقت لازم دارد بلكه در حدود 38 ميليون دلار نيز هزينه در برخواهد داشت.

پیشگیری از بروز هر مورد اچ آی وی می تواند سالانه در حدود 16000 دلار صرفه اقتصادی برای مملکت داشته باشد.

مطالعات گوناگون نشان داده که در حال حاضر تماس جنسی با فرد اچ آي وي مثبت  شایع ترین راه انتقال در جهان است. احتمال انتقال بیماری از این طریق در ابتدای آلودگی که ویروس به تازگی وارد بدن شده و هنوز بر علیه آن آنتی بادی ساخته نشده و همچنین در مرحله ی بیماری ایدز بسیار بالاتر است. استفاده ی مشترک از سوزن و سرنگ آلوده در مصرف کنندگان مواد مخدر تزریقی مقام دوم راه های انتقال را به خود اختصاص داده است. سومین راه انتقال نیز انتقال از طریق مادر آلوده به جنین و یا نوزاد او می باشد که این عفونت می تواند در زمان حاملگی، هنگام زایمان و یا پس از زایمان و از طریق شیردهی منتقل گردد.

با توجه به راههاي انتقال همه افراد جامعه در معرض خطر ابتلا به عفونت اچ آی وی می باشند  و اين بيماري مخصوص هيچ گروه سنی و یا جنسی خاصي نيست اما با درنظر گرفتن راه هاي انتقال بيماري، افراد زیر بيش از سايرين در معرض خطر هستند:

1. مصرف كنندگان مواد مخدر به خصوص نوع تزریقی آن


2. افرادي كه روابط جنسي محافظت نشده با افراد مختلف (هم جنس يا جنس مخالف) دارند


3. دريافت كنندگان مكرر خون و فرآورده های خونی آلوده


4. همسر يا شركاي جنسي افراد فوق‏الذكر.

 دکتر محمد خزایی، معاون بهداشت دانشگاه