به بهانه هفته ملی بدون دخانیات:

دخانیات مهمترین عامل خطر بیماری های غیر واگیر در جهان شناخته شده است که سالانه موجب مرگ 8 میلیون نفر از مردم جهان می شود؛ این میزان معادل 13 درصد مرگ و میر جهانی است. به دلیل نبود یا ضعف اجرای قوانین کنترلی، شیوع مصرف این مواد و در نتیجه مرگ ومیر ناشی از ابتلا به بیماری های مرتبط در کشورهای با درآمد پایین و متوسط، با سهم بیش از 70 درصدی در بین کشورهای جهان، در حال گسترش است. علیرغم کاهش شیوع مصرف دخانیات در کشورهای با درآمد بالا، تعداد مصرف کنندگان این مواد در کشورهای با درآمد پایین در حال افزایش است. مهمترین دلایل این افزایش، شامل افزایش جمعیت، درآمد و ضعف اجرای قوانین کنترلی در این کشورها، خصوصا ساختار ضعیف مالیاتی  می باشد.

مصرف دخانیات با تحمیل هزینه بسیار گزاف بر بخش سلامت موجب کاهش بهره وری اقتصادی می شود هزینه های اقتصادی مصرف دخانیات بیش از 1.6 تریلیون دلار در سال برآورد می شود که معادل 1.8 درصد تولید ناخالص ملی در سطح جهان است ( هزینه ای بالغ بر 422 میلیارد دلار در بخش سلامت برای درمان بیماری های مرتبط و 1000 میلیارد دلار بر بخش اقتصادی بابت از دست دادن بهره وری).

سرعت رشد ابتلا به سرطان در کشور به شکل قابل توجهی افزایش یافته است و کشور ما ‏بالاترین ‏روند رشد ابتلا به سرطان را در ‏دنیا داراست، 30 تا 35 درصد علت سرطان ها به عوامل خطری باز می گردد که ‏علت اصلی آن ‏دخانیات است و 30 درصد مرگ های ناشی از سرطان مستقیما با ‏دخانیات در ارتباط است.

هر چند مبارزه ‏با دخانیات به یک ‏خواست جهانی بدل گشته و حتی قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات در کشور تصویب و ‏ابلاغ ‏شده است، اما متاسفانه ‏گام های عملی و متقنی که توانسته باشد مانعی بر توسعه مصرف سیگار و قلیان درکشور ‏بویژه در بین جوانان باشد، هنوز مورد ‏انتظار خیر ‏خواهان عرصه سلامت کشور است.  قلیان تفریحی است که هر روز ‏فاصله جوانان را با مرگ و نیستی کمتر می کند و ‏آنان را به ورطه فلاکت می کشاند.

بر اساس ‏گزارش سازمان جهانی ‏بهداشت، سالانه پنج میلیون نفر به دلیل مصرف قلیان می ‏میرند و آخرین آمار منتشر شده از سوی وزارت بهداشت نیز ‏گویای آن است که ‏‏15 درصد جوانان 13 تا 15 سال در کشور مصرف ‏کننده قلیان هستند و سالانه در مجموع 35 هزار ‏تن تنباکو در کشور دود  می شود.

هر چند این تحفه ‏استعماری در طول تاریخ ‏در زندگی اجتماعی ایرانیان ریشه دوانیده ‏است و لیکن امروزه توسعه این ناهنجاری با توجه به مضرات فوق العاده ای که برای ‏سلامت ‏آحاد جامعه ایجاد نموده است ‏به عنوان یک معضل اجتماعی شناخته می شود و می توان گفت قلیان دروازه ورود ‏نوجوانان به مصرف سایر مواد دخانی ‏است و ‏شیوع مصرف قلیان در بین حدود 37 درصد از نوجوانان و جوانان کشور، خطری ‏جدی برای سلامت این نسل ‏است.‏

هر چند مصرف سیگار ساده تر و شیوع آن بیشتر از قلیان است اما میزان منوکسید کربن وارد شده به بدن انسان در اثر ‏استعمال ‏قلیان شش برابر سیگار و میزان ‏عامل سرطانی قلیان46 برابر بیشتر از سیگار است.

دیگر عوامل سرطانی ‏مانند ‏آرسنیک در قلیان چهار برابر سیگار و سرب در قلیان 202 برابر ‏سیگار است و تجارت انواع تنباکوها با ‏رنگ و بوی مختلف از ‏اسانس های گوناگون از یک طرف و فروش و نمایش انواع قلیان های داخلی و خارجی از کیفی ‏تا ‏جیبی از طرف دیگر سبب ‏گردیده است که آثار زیانبار این عامل دخانی دوصد چندان گردد. بیماریهای عفونی واگیردار ‏‏در اثر استفاده مشترک از شیلنگ ‏قلیان ‏و افزودن الکل یا داروهای روانگردان به تنباکوی قلیان، افزایش شدید نیکوتین ‏پلاسما و ضربان قلب و خطر ابتلا به سرطان ‏دهان، مثانه و ابتلا به آسم، حساسیت ‏آلرژیک و سل ریوی از دیگر ره ‏آوردهای این تحفه استعماری است.‏

در شرایطی که مصرف سالانه 60 میلیارد نخ سیگار در کشور، سلامت و اقتصاد جامعه را به یغما می برد ‏و علی رغم تمام ‏مصائبی که ‏این عامل دخانی ایجاد نموده است، بحث استعمال قلیان و رواج آن در بین دختران و پسران جوان ‏نقل محافل ‏و رسانه های گوناگون است و مدیران دو سازمان ‏متولی وزارت بهداشت و نیروی انتظامی نسبت به عواقب شکل ‏گیری ‏آمارهایی درباره استعمال دخانیات بویژه قلیان در میان این قشر از جامعه هشدارمی دهند اما ‏پاسخ مناسبی در این ‏خصوص ‏دریافت نمی شود.‏

وضعیت اسفبار استعمال قلیان در محافل خصوصی، قهوه خانه ها،رستوران ها معضلی است که رفع آن عزمی ملی و ‏حرکتی ‏جهادی را می طلبد و نیاز است تا ‏جنابعالی به عنوان رئیس جمهور شخصا میدان داری این حرکت جهادی را بر ‏عهده بگیرید و با ‏ایجاد جنبش ملی مبارزه با قلیان زمینه را برای پیشگیری از ‏نابودی نسل جوان این کشور فراهم نموده تا ‏شرمنده نسل آینده ‏نشویم.‏

 

افزایش مالیات دخانیات موجب نجات جان انسان ها و تولید درآمد برای کشورها می شود

افزایش مالیات بر مواد دخانی میلیون ها نفر را نجات خواهد داد. در پایین ترین میزان، افزایش مالیاتی که موجب افزایش 20 درصدی قیمت محصولات دخانی شود، می تواند بیش از 10 میلیون مرگ و میر زودهنگام ناشی از آن را در طول 50 سال آینده پیشگیری کند که در این فاصله با حفظ حدود 212 میلیون سال عمر، درآمدی بیش از 1.6 تریلیون دلار اضافی را برای کشورهای جهان به ارمغان خواهد آورد.  چنانچه این افزایش مالیات موجب افزایش 50 درصدی قیمت محصولات دخانی شود، می تواند بیش از 27 میلیون مرگ و میر زودهنگام ناشی از آن را در طول 50 سال آینده پیشگیری کند که در این فاصله با حفظ حدود 535 میلیون سال عمر، درآمدی بیش از 3 تریلیون دلار اضافی را برای کشورهای جهان خواهد داشت.  برای ارائه چشم اندازی از این ارقام، اگر همه کشورها مالیات دخانیات را 50 درصد افزایش دهند، تعداد مرگ و میری که جلوگیری خواهد نمود معادل کاهش تمام مرگ و میرهای سرطانی جهانی در مدت 3 سال می باشد (حدود 8 میلیون در سال).

 جدول 1- پیش بینی تاثیر قیمت و فواید سلامتی در اثر افزایش مالیات

 

 

مالیات بالاتر موجب کاهش مصرف دخانیات می شود

تاثیر وضع  و اجرای مالیات بالاتر و ساختارمند مواد دخانی بر سلامت عمومی بسیار قابل توجه می باشد. افزایش درآمد عمومی نیز از فواید جانبی اجرای این سیاست خصوصا در کشورهای با درآمد پایین و متوسط است (افزایش هر 10 درصد مالیات موجب کاهش مصرف پنج درصدی در این کشورها می شود). این تاثیر به مراتب بر اقشار جوان و کم درآمدتر جوامع بیشتر است. بعنوان مثال فایده کلیدی افزایش مالیات اینست که موجب کاهش تعداد افرادی می شود که دخانیات را شروع می کنند. بطور کلی بدلیل اینکه بسیاری از افراد مصرف دخانیات را در سن جوانی شروع می کنند و جوانان نسبت به افزایش مالیات بسیار واکنش پذیرتر هستند تا بزرگسالان ، افزایش مالیات موجب افزایش سن شروع و کاهش شیوع مصرف مواد دخانی می شود

طبق نتايج مطالعات انجام شده درخصوص وضعيت استعمال دخانيات در بين جوانان 13 تا 15 ساله طي سالهاي 1386-1382 ، شيوع مصرف قليان در بين پسران از 16 به 32 و در دختران از 9/8 به 19 درصد افزايش پيدا نموده است. به عبارت ديگر مصرف كلي قليان طي سالهاي مذكور از 1/12 به 1/26 درصد رسيده است كه افزايش مصرف سيگار را هم از 2 درصد به 3 درصد به همراه داشته است. براساس تحقيق مذكور تجربه اولين مصرف سيگار در سن 10 سالگي متأسفانه طي سالهاي فوق الذكر از 6/17 به 1/36 درصد افزايش پيدا كرده كه عمدتاً در گروه سني پسران و از 1/15 به 7/40 درصد بوده است. در تحليل اين افزايش قابل توجه مي توان به ارتباط افزايش مصرف قليان با پايين رفتن سن شروع مصرف سيگار اشاره داشت كه درصورت عدم برخورد به موقع و مناسب اين روند همواره ادامه پيدا خواهد كرد و خطر پايين تر رفتن سن شروع مصرف سيگار و قليان در نوجوانان تهديدي جدي براي سلامت نسل آينده خواهد بود. عليرغم تمهيدات قانوني به كار گرفته شده، مطابق مطالعات انجام شده، در حال حاضر حدود نيمي از افراد غير مصرف كننده مواد دخاني در اماكن عمومي در معرض تماس با دود دخانيات ديگران قرار دارند.

طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت هر وعده مصرف قلیان، دودی معادل مصرف 5 تا 10 پاکت سیگار (100 تا 200 نخ) وارد ریه فرد می شود.

دود دست دوم:  میزان مواجهه با دود قلیان برای اطرافیان معادل 5 تا 10 سیگار برآورد شده است. تماس و مواجهه با دود دست دوم قلیان و نشستن در کنار جمع قلیان کش ها برای اطرافیان و "خصوصا کودکان" بسیار خطرناک و آسیب رسان است.

دود دست سوم : رسوب بقایای دود قلیان روی فرش، دیوارهای محل مصرف قلیان (منزل و یا رستوران و ...) و لوازم شخصی موجب انتقال سموم سرطان زا به فرزندان و اطرافیان از طریق تماس پوستی که جذب بسیار بالایی دارد می شود. لازم به ذکر است بیش از 90 درصد افراد سیگاری و قلیانی مواجهه قبل از 18 سالگی داشته اند.

-         بررسی های سیستماتیک از نتایج تحقیقات انجام شده، ارتباط معنی داری بین مصرف قلیان و سرطان های ریه، دهان، مری، معده و مثانه، بیماری های انسدادی مزمن ریوی، قلبی عروقی، سکته مغزی ، ناباروری مردان، ریفلاکس دستگاه گوارش و اختلالات سلامت روان را  نشان می دهد.

-         ارتباط طغیان بیماری سل در منطقه مدیترانه شرقی سازمان جهانی با مصرف قلیان گزارش است

-         75% موارد سرطان لب و حفره دهانی ناشی از مصرف دخانیات است که دلیل اصلی آن در بر داشتن عوامل سرطان زا و تماس مستقیم مخاط دهان با آن می باشد .

-         افزایش 40 تا 80 درصد ابتلا به سرطان معده در افراد مصرف کننده مواد دخانی ، بسته به میزان مصرف، بدلیل رسوب مواد سرطان زا در مخاط دهان و بلع آن گزارش شده است. این نوع سرطان در افرادی که بصورت توام الکل و مواد دخانی مصرف می کنند شیوع بیشتری دارد.

-         90 درصد موارد سرطان ریه را افراد مصرف کننده دخانیات تشکیل می دهد.

-         نیکوتین قابل حل در آب نیست و سموم موجود در دود قلیان نیز محلول در آب نمی باشد فلذا آب موجود در ابزار قلیان تاثیری بر کاهش سمیت و سرطانزایی دود حاصله از مصرف قلیان ندارد

-         نیکوتین ماده ای بسیار اعتیاد آور است که موجب وابستگی افراد مصرف کننده قلیان به سایر محصولات دخانی و مواد اعتیاد آور می شود.

-         مقادیر قابل توجهی از فلزات سنگین، ترکیبات آروماتیک  و مواد سمی در دود حاصل از احتراق ذغال شناسایی شده است که علاوه بر مواد سمی و سرطان زای موجود در تنباکو، آسیب های مصرف قلیان را افزایش می دهد.

 

ترکیبات موجود در تنباکوی معسل یا میوه ای و اثرات ناگوار مصرف آن بر سلامتی:

-         دود دریافتی در هر وعده 60 دقیقه ای مصرف  قلیان 200 برابر بیشتر از مصرف یک نخ سیگار است و به همین ترتیب حجم نیکوتین و مواد سمی دریافتی به مراتب بیشتر می باشد.

-         7000 ماده شیمیایی که سرطان زایی حداقل 70 نوع آن به اثبات رسیده است در دود قلیان و مواد دخانی وجود دارد.

-         100 نوع هیدروکربن های چند حلقه ای که بیشتر آن عامل ایجاد سرطان است در اثر سوخت ناقص ذغال و مواد ناخالص محتوی آن تولید می شود

-         میزان منو اکسید کربن ناشی از احتراق ذغال قلیان 30 برابر بیشتر از اکسیژن است و این خاصیت مانع جذب آن در آب شده و به طور مستقیم به ریه فرد مصرف کننده وارد می شود.

-         تنباکوی معسل / معطر حاوی 70 تا 80 درصد مواد افزودنی و اسانس و ترکیبات شیمیایی می باشد که به دلیل ایجاد بو و طعم میوه های و گیاهان پرفایده بسیاری از جوانان و افراد را با ایجاد تصور ذهنی غلط نسبت به مفید بودن مصرف آن  گمراه می کند. در بررسی های انجام شده روی این نوع تنباکوها مقادیر بسیاری مواد سمی و سرطان زای قطعی به ویژه ترکیبات بنزن  و هیدروکربن های معطر چند حلقه ای (PAH)، و فلزات سنگین شناسایی شده است. لازم به ذکر است مواجهه با بنزن طی سه تا 15 سال باعث بروز سرطان به خصوص سرطان خون می شود و بیشترین راه جذب آن از طریق تنفس می باشد.

نتایج تحقیق روی 20 نمونه تنباکوی معطر/معسل در بازار ایران- سال های  1394 و 1395:

انواع مواد آروماتیک چند حلقوی، به ویژه ترکیبات بنزن( اتیل بنزن، زایلن، بنزیل الکل، بنزآلدئید، اتیل فتالات، اتیل آنیلینو بنزوات، آنترانیلیک اسید، بنزو فنون) نفتالین، متیل استر، بقایای سموم آلی حشره کش و فلزات سنگین از جمله سرب و جیوه شناسایی شده است.

نکاتی از یافته های مطالعات انجام شده در مورد  مداخلات مبتنی بر شواهد  برای کاهش استعمال قلیان و حفاظت از مردم در مقابل استنشاق دود تحمیلی قلیان":

1-     در طی دهه گذشته استعمال قلیان حقیقتاً به یک پدیده و رخداد جهانی(Global Phenomenon)  تبدیل شده است. در حال حاضر مصرف قلیان افراد زیادی را درگیر خود کرده است و یک روش قدیمی چند صد ساله  از مصرف دخانیات مجددا بازگشته است .قلیان یک گونه شدید (Virulent Strain) در اپیدمی دخانیات می باشد  و بررسی ها در این باره اندک بوده ، لزوم بررسی بیشتر از ضروریات است

2-     استعمال قلیان در میان جوانان و نوجوانان به ویژه دختران رو به افزایش است. مصرف قلیان، از سوی سازمان بهداشت جهانی به عنوان یک تهدید جهانی در میان جوانان معرفی شده است .

3-     کنترل و ممنوعیت خرید  و فروش و عرضه قلیان با تنباکوی معسل اولین اقدام پیشنهادی عملی برای کنترل مصرف می باشد.

4-     به گزارش سازمان بهداشت جهانی، استعمال قلیان در کشورهای آسیایی، آفریقا و شرق میانه  در میان جوانان و نوجوانان از  مصرف سیگار شایع تر بوده و به ویژه در میان دختران از اهمیت بالایی برخوردار است. تحقیقات نشان داده است که مصرف قلیان در بین دانشجویان کشورهای خاورمیانه رواج دارد و دانشجویان بیش از دیگر جوانان تمایل به استفاده از آن دارند و این مسأله به یک نگرانی تبدیل شده است .

5-     مهم ترين علت گرايش به قليان،  در 30 درصد  موارد داشتن تجربه جديد به وسيله مصرف كنندگان، تفريح، بازي، وقت گذراني و خوشگذراني و در باقي موارد احساس نياز يا به نوعي اعتياد به دود قليان و نيكوتين است. حدود يك سوم مصرف كنندگان قليان در رده سني كمتر از 25 سال قرار دارند .در سنين بالاتر، دو علت اول تا 10 درصد باعث گرايش به قليان مي شود و بيش از 90 درصد افراد به دليل وابستگي و اعتياد به سمت قليان مي روند.

 6-      شایعترین علل شیوع مجدد قلیان شامل :

-تنباکوی معطر(معسل): تجربه ای بالا برای  تحریک هر پنج حس(بویایی، بینایی،شنوایی، چشایی و لامسه)

-نقطه تلاقی بین شیوه اجتماعی استعمال قلیان و فرهنگ قهوه خانه-تکامل و ارتقاء رسانه های فراگیر ارتباطی(Mass Communication Media)-باورها و نگرش های غلط-فقدان قوانین و سیاست های مخصوص قلیان- روش های تسهیل گر مصرف قلیان-پذیرش نسبی  به وسیله غیر سیگاری ها(دود ی که فیلتر آبی تحریک آن را میگیرد)-واکنش کمپین های بی تجربه بر ضد سیگار و ایمن بودن قلیان نسبت به سیگار-قلیان به نظر برای ترک آسان بوده و وابستگی سبکی دارد.-تاثیر رسانه به ویژه رسانه مجازی-افزایش فرد گرایی در جامعه مدرن (جامعه نیاز به و در جستجوی شکل های جدیدی از روش های اجتماعی شدن است) ایجاد خوشی و صمیمیت و نشاط (استعمال دخانیات در جمع، به اشتراک گذاری شیلنگ، صحبت کردن،زمان طولانی دور هم بودن)-یک سمبول قدرتمند(رویا ، هنر؛ عرفان، برند)

-         صنایع دخانی نقش قابل توجهی در ترویج مصرف قلیان دارند

-         تولید تنباکوی معسل و طعم دار کلیدی ترین تاکتیک این صنایع در ایجاد جذابیت و جذب مشتری بوده است

-         از قلیان بعنوان یک وسیله برای گذران اوقات فراغت استفاده می شود

-         باور غلط در مورد کم ضرر بودن یا بی ضرر بودن قلیان بخاطر گذشتن مسیر دود از آب و تصفیه آن

-         نیکوتین قابل حل در آب نیست و سموم موجود در دود قلیان نیز محلول در آب نمی باشد

 قوانين و مقررات ملي و بين المللي

كنوانسيون جهاني كنترل دخانيات مصوب آبان ماه 1384 مجمع تشخيص مصلحت نظام

-         بند 1 ماده 4 همه بايد از تهديد جدي و اثرات زيانبار و ماهيت اعتيادآور استعمال دخانيات و قرارگرفتن افراد در معرض دود حاصل از دخانيات آگاه شوند و در سطح دولتي اقدامات اداري و اجرايي و قانوني مؤثري به عمل آيد كه افراد جامعه در معرض دود دخانيات قرار نگيرند.

-         آيتم هاي الف و ب از بند 2 ماده 4 كنوانسيون _ لزوم انجام اقداماتي به منظور حفظ همه اشخاص از قرار گرفتن آنها در معرض حاصل از دود دخانيات و جلوگيري از روي آوردن افراد جديد به استعمال دخانيات و تشويق و ترغيب بقيه به ترك دخانيات و كاهش استعمال دخانيات در هر شكل.

-         آيتم ب بند 2 ماده 5 كنوانسيون _ تصويب مقررات قانوني و اداري و اجرايي مؤثر و اجراي آنها و يا هرگونه اقدامات ديگري در پيشبرد برنامه هاي مربوط به محو و كاهش استعمال دخانيات و اعتياد به نيكوتين و قرارگرفتن افراد در معرض دود حاصل از دخانيات به نحو مقتضي.

-         ماده 8 كنوانسيون در جلوگيري از در معرض دود دخانيات قرار گرفتن افراد.

1)      اعضا می پذيرند كه تحقيقات علمي به وضوح روشن ساخته كه قرار گرفتن افراد در معرض دود موجب مرگ و بيماري و ناتواني مي شود.

2)      اعضا بايد در محدوده سيستم قضايي خود كه قوانين ملي آن را تعيين كرده براي جلوگيري از قرارگرفتن افراد در معرض دود حاصل از دخانيات در اماكن سربسته، وسايل حمل و نقل عمومي، محل هاي كار و ساير اماكن عمومي ديگر، اقدامات اداري و اجرايي و قانوني مؤثري صورت داده و يا هرگونه اقدام ديگري كه لازم است، تصويب كرده و به اجرا گذارند.

نتيجه گيري:

باعنايت به موارد پيشگفت، روند رو به تزايد مصرف قليان و مواد دخاني خصوصاً در بين جوانان و نوجوانان ميهن اسلامي در سال هاي اخير نگراني عمده اي را در بخش سلامت جامع ايجاد نموده است. چنانچه هيچ گونه اقدامي در زمينه ممنوعيت و عرضه قليان و مواد دخاني صورت نپذيرد پيش بيني مي شود طي 10 سال آينده بيش از نيمي از جوانان كشور در سنين بهره وري به جرگه مصرف كنندگان مواد دخاني خصوصاً قليان وارد خواهند شد كه اين موضوع تبعات اجتماعي و بهداشتي عديده اي را براي كشور از طريق افزايش بار بيماري، كاهش بهره وري ، غيبت از كار، ايجاد سستی و ركود، آلودگي به ساير مواد دخاني و مخدر، افزايش بزهكاريهاي اجتماعي و .... به ارمغان خواهد آورد.

 باتوجه به هزينه هاي درمان بيماريهاي ناشي از دخانيات كه طبق برآوردهاي انجام شد، بين 2 تا 3 برابر هزينه هاي مصرف مواد دخاني اعلام شده است، بخش عظيمي از بودجه كشور نيز در اين زمينه صرف خواهد شد. بنابراين با در نظر گرفتن همه شرايط اجتماعي، سياسي، امنيتي مي بايست نگاه ويژه اي به سلامتي جامعه بعنوان محور توسعه پايدار داشت و نگذاشت حقوق مردم، كاركنان و پرسنل زحمتكشي كه در جريان پاكسازي كامل اماكن عمومي از مواد دخاني تلاش بي وقفه اي انجام داده اند و تاكنون اين وضعيت را حفظ نموده اند ضایع شود اين در حالي است كه مقوله جمع آوري قليان از اماكن عمومي خواست اكثريت قريب به اتفاق عموم جامعه نيز مي باشد و اين موضوع هيچگونه مغايرتي با ادامه فعاليت قهوه خانه داران و سفره خانه هاي سنتي در صورت عدم عرضه و فروش قليان و مواد دخاني ندارد.

 نمودار1- روند شیوع مصرف دخانیات در کشورهای جهان بر اساس تقسیمات سطح درآمدی بانک جهانی

تدوین: مهندس مهدی خدابخشی

کارشناس مدیریت سلامت محیط و کار استان همدان