مقدمه:

مشارکت فرایندی است، که موجب فعال شدن بخشی از منابع محلی، بکارگیری گروه های متنوع اجتماعی در تصمیم گیری، حل مشکلات ، جمع آوری اطلاعات از سطح محیط و همکاری در اجرای پروژه ها می باشد.

برنامه رابطان سلامت یکی از راه های مشارکت مردمی می باشد که با توجه به الگوهای موفق بین المللی در کشورهای آسیایی همچون اندونزی و کشورهای آمریکای جنوبی توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در ایران به اجرا در آمد و هدف از این برنامه مشارکت دادن مردم در تامین و ارتقای سلامت خود آنان خصوصا در مناطق  حاشیه شهرها بود.

تاریخچه برنامه رابطان سلامت در ایران:

در سال 1369 وزارت بهداشت با هدف و انگیزه حل مشکلات بهداشتی حاشیه نشینان شهری اقدام به طراحی و اجرای برنامه رابطان سلامت تحت عنوان "رابطان بهداشت" درجنوب تهران (در ابتدای طرح) و سپس حاشیه شهرهای بزرگ کشور (تبریز ، شیراز و اصفهان) نمود. در واقع این طرح در مناطقی شکل گرفت، که شبکه بهداشت و درمان به دلیل گسترش بی رویه جمعیت شهری کمترین پوشش مراقبت های بهداشتی را برای گروه های آسیب پذیر جامعه شهری داشت. سپس با توجه به موفقیت های چشمگیر رابطان سلامت، در سال 1373 وزارت بهداشت تصمیم به ارتقای طرح به عنوان سیاست و برنامه ملی برای بهبود سلامت مناطق حاشیه شهری نمود و در این سیاست تمامی اقشار آسیب پذیر مناطق شهری و حاشیه شهر در سراسر کشور زیر پوشش برنامه رابطان سلامت قرار گرفت.

 اهداف اختصاصی برنامه رابطان سلامت:

v    افزايش پوشش ارائه خدمات فعال در عرصه سلامت با همکاری رابطان سلامت

v    افزایش سواد سلامت و اصلاح رفتار بهداشتي رابطان سلامت

v    ارتقای سطح سواد سلامت جامعه  با همکاری رابطان سلامت

v    افزایش جذب و هدایت منابع و کمک های خیرین، واقفین و موسسات خیریه در توسعه بخش بهداشت کشور  

v    بسيج و سازماندهي مشارکت مردم، سازمان ها به منظور ايجاد اعتماد به نفس، خود اتکايي،  مديريت  نيازسنجي و اولويت بندي و ارائه راه حل مناسب جهت حل مسائل تندرستي جامعه با استفاده از ظرفیت های محلی

v    افزايش مشارکت سازمان هاي دولتي و غير دولتي به همکاري موثر و مطلوب بين بخشي در راستاي توانمند سازی  جامعه در توسعه شیوه زندگی سالم ( با جلب مشارکت رابطان متخصص،  افراد حقیقی  و بخش های توسعه )

v    جلب همکاری رابطان سلامت در برنامه ترویج خود مراقبتی و جذب سفیر سلامت

v    مشارکت فعال در برنامه هر خانه یک پایگاه سلامت

رابطان سلامت محلات پیشتازان همیاری عمومی در زمینه بهداشت اجتماعی هستند و داوطلبانه در راه جلب مشارکت های مردمی در عرصه فعالیت های بهداشتی قدم گذارده اند و بعنوان پل ارتباطی و عامل پیوند نظام بهداشتی با مردم عمل می نمایند. برای رسیدن به هدف رابطان سلامت محلات و مشارکت فعال مردم در تامین و ارتقای سلامت خود و پاسخگویی به نیاز های بهداشتی اولیه در مناطق شهری، توانمند سازی رابطان ضروری است. چرا که رابطان سعی دارند حقایق اساسی مورد نیاز برای رسیدن به سلامت فردی خانوادگی و اجتماعی را بخوبی فرا گیرند و در این یادگیری شرکت فعال داشته باشند و آنها را به زبان خود به مردم محله آموزش دهند.

 رابطان سلامت، افرادی  هستند که بدون هیچگونه توقع مالی و فقط در راه رضای خدا و حس انسان دوستانه درسیستم بهداشتی تلاش می کنند و تعداد40 خانوار از اهالی کوچه و محله خود را تحت پوشش خود قرار می دهند.

 

انتظارات نظام بهداشتی از رابطان سلامت:

انتظارهای نظام  بهداشتی کشور از رابطان سلامت به طور کلی شامل:

v    یادگیری مفاهیم و مهارت های بهداشتی اولیه و انتقال به مردم (خانوارهای تحت پوشش) با شرکت در کلاس های آموزشی

v    شناسايي خانوارها وگروه هاي آسيب پذير تحت پوشش

v    پیگیری و انتقال پیام های پایگاه بهداشتی به مردم

v    جمع آوری آمار و اطلاعات حیاتی د رمحدوده فعالیت خود

v    جلب همکاری و مشارکت مردم برای رفع مسائل مرتبط با سلامتی 

v    پیگیری جهت رفع مشکلات محله از طریق سایر بخش های توسعه

v    جلب همکاری خیرین سلامت

v    همکاری در پیشگیری بیماریابی، درمان  و پیشگیری بیماری سل و بیماری های منتقله از ناقلین

v    آموزش ترویج شیر دهی در خانوارهای تحت پوشش

v    همکاری در برنامه های خود مراقبتی و هر خانه یک پایگاه سلامت

 خصوصیات رابطان سلامت:

v    حداقل سواد در حد دیپلم را داشته باشد.

v    وقت و فرصت کافی برای فراگیر و آموختن مطالب بهداشتی داشته باشد.

v    ظاهر ، رفتارمقبول و شایسته داشته باشد

v    مقبولیت اجتماعی داشته باشد.

v    علاقه و انگیزه در انجام کارهای رابطانه و وظایفی که از وی انتظار می رود را داشته باشد.

v    بهتراست متاهل باشد و سرپرست او برای فعالیت وی در این مسئولیت موافقت خود را اعلام کند.

 

برنامه هر خانه یگ پایگاه سلامت:

برنامه هر خانه یک پایگاه سلامت از سال 1398 بعنوان پایلوت در چهار دانشگاه سمنان، کاشان، قزوین و همدان اجرا گردید. هدف اصلی این برنامه توانمندسازی فرد، خانواده و جامعه برای تامین، حفظ و ارتقای سلامت در مراقبت از خود و همیاری و مشارکت جمعی می باشد. در این برنامه رابطان سلامت محله و سفیران سلامت بعنوان یاوران سیستم بهداشتی کشور همکاری می کنند. و خانه بعنوان اولین سطح از ارایه خدمات مرتبط با سلامت محسوب می گردد.

یکی از اهداف اجرای برنامه هر خانه یک پایگاه سلامت، اجتماعی کردن و جامعه محور کردن سلامت است، که با گسترش مشارکت آگاهانه مردم در عرصه تامین، حفظ و ارتقای سلامت در تمامی خانه ها و خانوارها عملیاتی می شود، بطوریکه در هر خانواده حداقل یک نفر به عنوان «سفیر سلامت خانواده» در سه حیطه شیوه های پیشگیری و ارتقای سلامت، خودمراقبتی و درمانهای اولیه، توانبخشی توسط تیم سلامت در واحدهای ارایه خدمات سلامت، آموزش دیده و برای مراقبت از سلامت خود، خانواده و جامعه توانمند می شوند.

تحقق اهداف این برنامه بزرگ ملی با استمداد سازمان یافته و مشارکت آگاهانه خود مردم، نیازمند و همراه است، تا امور سلامت خانواده به فرد آموزش دیده و مهارت یافته از درون خانواده سپرده شود و اقدامات پیشگیرانه، درمان های اولیه در ناخوشی ها و توانبخشی بویژه با توجه به حرکت جامعه به سوی سالمندی توسط این افراد ارائه شود.

  در برنامه هر خانه یک پایگاه سلامت رابطان سلامت نقش هدایت کننده سفیران سلامت را به عهده دارند، هر رابط سلامت 20 سفیر سلامت را پوشش می دهد و هماهنگی های لازم را بین سفیران سلامت و خانه های بهداشت/ پایگاه های سلامت ایجاد می کند.

 برنامه رابطین سلامت در دانشگاه همدان:

برنامه رابطین سلامت از سال 1374 در دانشگاه همدان راه اندازی گردید و تا دی ماه سال 1398 و شروع مرحله پایلوت برنامه هر خانه یک پایگاه سلامت در واحدهای تابعه این دانشگاه با  همکاری 2007 نفر رابط سلامت در 89 پایگاه سلامت ضمیمه و غیر ضمیمه شهری و 133 خانه بهداشت 108088 خانوار شهری و روستایی را تحت پوشش برنامه داوطلب سلامت قرار داده است. 

با اجرای برنامه هر خانه یک پایگاه سلامت و جذب رابطان سلامت تعداد رابطان سلامت همکار با دانشگاه به تعداد 4591 نفر افزایش یافت و کلیه پایگاه های سلامت و خانه های تحت پوشش استان تحت پوشش این برنامه قرار گرفتند.

و در پایان:

چهاردهم آذر ماه برابر با پنجم دسامبر، روز جهانی داوطلب سلامت نامیده شده است. روز بزرگداشت داوطلب روزی است، که  باید از زحمات بی شائبه کلیه رابطان سلامت قدردانی گردد. رابطان سلامت افرادی هستند، که بدون هیچگونه مزد و حقوق مادی و فقط به دلیل حس مسئولیت پذیری در برابر جامعه، رضای الهی و انسانیت مانند پلی ارتباطی بین مسئولان بهداشتی و مردم عمل می کنند. شاید باور کردن آن دشوار باشد، اما در بسیاری از موقعیت های بحرانی بهداشتی مانند شیوع بیماری هایی مانند وبا ، آنفلوانزا و کرونا در کشور و یا طرح های واکسیناسیون و برنامه های ملی دیگر، رابطان سلامت نقش شگرفی در آموزش مردم و پیشگیری از بیماری ها ایفا نموده اند. روز جهانی داوطلب بهترین فرصت برای قدردانی از عزیزانی است که بدون هیچ چشم­داشتی زمان و تجربه و آگاهی خویش را در راه رسیدن به اهداف برنامه صرف نموده و ما را برای داشتن ایرانی سالم و توانمند و آگاه یاری رساندند.

  تهیه و تنظیم : گروه توسعه و ارتقاء سلامت معاونت بهداشتی دانشگاه همدان