جمعیت و تغییرات باروری در گذشته ، حال و آینده از متغیرهای اساسی سیاست گذاری و طراحی برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهاست.باروری، مهاجرات و مرگ سه متغیر تعیین کننده حجم جمعیت هستند.قرآن کریم به موضوع باروری ،افزایش زادوولد وکثرت نفوس در آیات متعدد تاکید نموده است وازدیاد نسل را لطف و مرحمت خداونشانه ای از قدرت لایتناهی اومیخواند.

شاخصهای مختلفی رفتار باروری را در یک جمعیت تحت تاثیر قرار می دهندکه از مهمترین آنها میزان باروری کلی((تعداد متوسط فرزندانی که هر زن میتواند تاسن 50 سالگی داشته باشد))  می باشد.سطح باروری خیلی پایین برای مدت طولانی میتواند منجر به سالخوردگی جمعیت و کاهش نیروی کار و رشد منفی جمعیت گرددچالش کنونی کشور ایران در زمینه باروری این است که میزان باروری در سطحی پایین تر از نرخ جانشینی ( باروری 1/2) قرار داردکه این امر در دراز مدت میتواند منجر به منفی شدن رشد جمعیت ، تغییر ترکیب و پیر شدن جمعیت شودکه پیامدهای اجتماعی، اقتصادی، امنیتی، سیاسی و فرهنگی برای کشور به دنبال خواهد داشت. به همین منظور داشتن متوسط 1/2 فرزند برای هر زوج لازم است.

آمار ارائه شده از سوی سازمان ثبت احوال کشور در سال 92 حاکی است که حدود 33% خانواده های ایران حداکثر یک فرزند دارندکه از این آمار حدود 19% تک فرزند و14% بدون فرزند هستند واین مسئله در آینده میتواند صدمات سنگین و جبران ناپذیری را بر جامعه وارد کند.

در فرهنگ ایرانی مناسبات خانوادگی دارای ارزش بالایی است وافزایش تک فرزندی در جامعه منجر به بالا رفتن احتمال ازدواج دو تک فرزند با یکدیگر و محروم شدن فرزند این زوج از داشتن دایی،خاله، عمو و عمه خواهد شد.در یک مطالعه پیرامون طلاق مشاهده شده که که شیوع کودک سالاری در خانواده های کم فرزند ، یکی از علل کم شدن انعطاف پذیری جوانان در زندگی زناشویی آینده آنها میشود.

نکته مهم این است که روند تک فرزندی با توجه به سطح تحصیلات زن و مرد رو به افزایش بوده و این مسئله می تواند به عنوان یک ضرر بزرگ تلقی شده و کشوررا از ژن انسانهای برتر و نخبه محروم نمایددهمچنین تبعات منفی از دست دادن تک فرزند، بر جنبه های مختلف سلامت جسمی و روانی والدین ، از جمله ابتلا به افسردگی و بیماریهای مزمن بسیاربیشتر از خانواده های چند فرزنداست.

در شرایط کنونی جمعیت ایران در مرحله ای قرار گرفته است که از آن به عنوان " فرصت طلایی " یا " پنجره جمعیتی "یاد میشودپنجره طلایی به دوره ای اطلاق میشود که در آن نسبت جمعیت زیر 15 سال به کمتر از 30% کل جمعیت میرسد و نسبت جمعیت 65 ساله و بالاتر هنوز کمتر از 15% است.بنابر این عمده جمعیت در گروه سنی 65-15 سال قرار میگیرندیعنی بیش از 55% جمعیت طبق تعریف از نظر اقتصادی فعال هستند ، اما با گذشت زمان از سال 1415 به بعد و با ورود متولدین سالهای 1355-1370 به گروه سنی بالای 60 سال موج جمعیتی ایجاد شده به سن بازنشستگی و پایان دوره فعالیت اقتصادی می رسند و به همین دلیل ایران ششمین کشور جهان است که به سرعت به سوی سالمندی پیش میرود و پیش بینی میشود چنین جامعه ای برای انجام امورات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی دچار مشکل شود.

بر اساس برخی اطلاعات موجود ، فاصله بین ازدواج و تولد فرزند اول در طی سالهای گذشته افزایش داشته است این فاصله زمانی بیش از حدود 5/3 سال برآورد شده است. با توجه به اینکه سن ازدواج در کشور در سالهای اخیر افزایش یافته ، تاخیر طولانی در فرزندآوری اول سبب از دست رفتن فرصتهای مناسب برای بارداری اول و بارداریهای بعدی میگرددکه این امر به نوبه خود محدود شدن فرزندآوری را به دنبال دارد.شایان ذکر است که اگر زوجین در آغاز زندگی دارای مشکلات ناباروری باشند، فاصله طولانی بین ازدواج و تصمیم به تولد اولین فرزند موجب خواهد شد که مشکل ناباروری برای مدت طولانی تری از نظر پوشیده بماند و طبیعتا درمانهای بعدی را نیز با مشکلات بیشتری روبرو کند .

در حال حاضر مجموعه ای از تدابیر و برنامه ها در حوزه سلامت جمعیت در جهت اجرایی شدن سیاستهای جمعیتی و رسیدن به نرخ باروری بیش از سطح جانشینی، در کشور و همچنین در کلیه مراکز خدمات جامع سلامت استان در دست اجراست که با توجه به مطالعات صورت گرفته در راستای ارتقاءامید به زندگی زنان، مادران،نوزادان وکودکان ؛آموزش ازدواج و سلامت جنسی خانواده ؛آموزش و مشاوره فرزندآوری؛ پیشگیری از ناباروری وسقط می باشد.

 در نهایت هرچند داشتن یک جمعیت سالمند با چالشهایی همراه است ولی میتوان با برنامه ریزی به موقع و سیاست گذاری مناسب در حوزه های مورد نیاز ، این چالش را به فرصتی برای توسعه پایدار تبدیل کردو تلاش مستمر و جدی در همه سطوح کلان و خرد آینده بهتری را برای داشتن ایرانی جوان تضمین خواهد نمود.

ایران سالم،ایران جوان، ایران آباد

هفته ملی جمعیت گرامی باد

مریم بگلری

کارشناس جمعیت و باروری معاونت بهداشتی همدان