پدیده خودکشی در زمره چالش های برجسته، پیش روی دست اندرکاران بهداشت عمومی است و همواره در گستره جهانی پیامدهای گسترده اجتماعی، عاطفی و اقتصادی در پی داشته است.

از همین رو، به گونه ای فزاینده پیشگیری و مهار خودکشی نیاز به توجه بیشتر داشته است، در مقابل، پیشگیری از خودکشی کار ساده ای نیست. عوامل موثر در خودکشی و پیشگیری از آن پیچیده و گوناگون است و به طور کامل شناخته شده نیست. اما شواهد زیادی وجود دارد که رسانه ها می توانند نقش سازنده ای در تقویت یا تضعیف تلاش های پیشگیری از خودکشی داشته باشند. برخی مطالعات نشان داده اند که گزارش جامع و دقیق رسانه ها پیرامون خودکشی می تواند نرخ خودکشی را بالا ببرد. از دیگر سو برخی مطالعات آشکار کرده اند رسانه های اجتماعی می توانند با هدایت و کارکرد مطلوب در پیشگیری از خودکشی نقش مهمی ایفا کنند.

جایگاه حتمی و ناگزیر رسانه های اجتماعی در زندگی روزمره و تنوع گونه های آنها مانند اتاق های گفتگو، وبلاگها و وب سایت ها، سایت های ویدیویی (یوتیوب و ...)، شبکه های اجتماعی (اینستاگرام، توییتر، فیسبوک، و...)، امکان به اشتراک گذاری فوری و تبادل اطلاعات را برای کاربران فراهم ساخته و روش های سنتی ارتباطی را دیگرگون کرده است، تا آنجا که استفاده از آنها تبدیل به یک نیاز اساسی زندگی جمعی برای ارتباطات، پدیدار کردن دیدگاه و اندیشه افراد، سمن ها، گروه ها و دولت ها شده است.

با اینهمه اگر این فضا مهار نشود، می تواند به محیطی ویرانگر تبدیل شود که آزار و درد و رنج اینترنتی، ناامنی، ناراحتی عاطفی ، اضطراب، بیقراری، افسردگی و در فرجام خودکشی را در پی خواهد داشت.

نقش رسانه های اجتماعی در افزایش خطر خودکشی

پژوهشهای پرشمار پیرامون خودکشی های تقلیدی (copycat) انجام شده است. نتایج بیشتر بررسی ها نشان میدهد که شکل و محتوای اخبار رسانه ها در افزایش اینگونه رفتارهای منجر به خودکشی کارساز بوده است.

گروههای ویژه مانند جوانان، افرادی که از بیماری روانی رنج می برند، و افراد با پیشینه رفتار خودکشی، بیشتر در معرض خطر هستند.

 نتایج مطالعات نقش رسانه ها را در افزایش نرخ خودکشی به شرح زیر بیان کرده اند:

§         رسانه ها در پی تولید گسترده و پیاپی بسته های محتوایی و خبری، سرشت تلقین و القاء گری رسانه های گروهی و همچنین شتاب بالا در نشر اطلاعات، اثرگذاری بالایی بر مخاطب دارند و به شدت با رفتار تقلیدی در پیوند بوده و در ادامه مهار و نظارت را دشوار می کنند.

§          همذات پنداری که بین مخاطب رسانه با ویژگیهای قربانی خود کشی برقرار می شود و در ادامه تعمیم های شتابزده، همانندسازی و یکسویه سازی که مخاطب  صفحه حوادث رسانه نسبت به سرنوشت افراد مشهور، پرآوازه با پایگاه اجتماعی بالا انجام می دهند از این دست می تواند بود.

§         افزایش گزارش رسانه ها در مورد خودکشی منجر به عادی شدن و قبح زدایی از خودکشی به عنوان یک روش قابل قبول برای حل مشکلات می شود.

§          نشر اطلاعات در مورد چند و چون روش های خودکشی، ممکن است در انتخاب روش خودکشی توسط یک فرد آسیب پذیر تأثیر بگذارد. شرح حال هایی که باورهای اشتباه زمینه ساز خودکشی را تصویب یا تکرار می کنند با روایت گزارش مفصلی از روش ویژه خودکشی، به احتمال زیاد منجر به خودکشی های تقلیدی می شوند.

§          در رسانه های اجتماعی امکان انتشار عهد و پیمان بین دو یا چند نفر برای خودکشی در یک زمان ویژه و بیشتر با یک روش مشترک ساده سازی می شود

§         خطر دیگری که در سال های اخیر، افزون بر نشر اخبار خودکشی از راه رسانه های اجتماعی مشاهده شده است، چالش های خودکشی مانند چالش های مومو، نهنگ آبی و سایر موارد است که از روش بازی، افراد را پس از انجام اعمال مختلف مجبور به خودکشی می کنند.

با اینکه احتمال بروز آسیب هایی مرتبط با خودکشی از طریق رسانه های اجتماعی در سال های گذشته شناسایی شده و اقداماتی برای پیشگیری از این مورد در نظر گرفته شده، نتایج برخی مطالعات نشان می دهد که این تلاش ها خیلی موثر نبوده اند. برای نمونه فیلترهایی که اینستاگرام برای حذف محتوا با مضمون خودکشی و آسیب به خود در نظر گرفته است، چندان موفق نبوده است و هنوز هم پست ها و مطالبی از این دست منتشر می شود. نتایج بررسی ها نشان می دهد که چنین محتواهایی برای برخی کاربران تأثيرات عاطفی منفی داشته و باعث اثرات احتمالی بروز رفتارهای مربوط به خودآزاری و خود کشی شده است، همچنین تجزیه و تحلیل محتوای گروه های آسیب رسان به خود، در رسانه های اجتماعی، تجليل و عادی سازی خودآزاری و خودکشی را نشان می دهد و باز باعث نشر میزان قابل توجهی از احساس ناامیدی در کاربران می شود.

اثرات مثبت رسانه های اجتماعی در پیشگیری از خطر:

در حالی که پیشینه تحقيقات نسبتا طولانی در مورد اثرات منفی گزارش های رسانه ای در مورد خودکشی وجود دارد، در سالهای گذشته تحقیقات بیشتر بر روی مزایای بالقوه گزارش رسانه های مسئول در مورد خود کشی متمرکز شده و برخی شواهد در مورد امکان تأثیر مثبت و مفید رسانه ها به دست آمده است.

نتایج تحقیقات نشان می دهد که گزارش مسئولانه در مورد خود کشی ممکن است به آموزش مردم در مورد خود کشی و پیشگیری از آن کمک کند. سازمان جهانی بهداشت در راهنمای پیشگیری از خودکشی منبعی برای متخصصان رسانه بیان کرده که شناسایی و توزیع پی در پی دستورالعمل های مسئولانه رسانه ها در مورد گزارش خود کشی ها، منجر به بهبود نسبی کیفیت گزارش در مورد خودکشی و کاهش میزان خودکشی می شود و به اثرات مثبت این امر در کشورهای مختلف از جمله استرالیا، چین، اتریش، آلمان، انگلستان، سوئیس و ایالات متحده آمریکا اشاره می کند. اما در کنار آن بر وابستگی این موفقیت بر نحوه پیاده سازی این دستورالعمل ها تاکید ویژه دارد. بر پایه پژوهشها، اثرات مثبت رسانه ها در پیشگیری از خودکشی را می توان به شرح زیر بیان کرد:

§         ترغیب افراد در معرض خطر خودکشی به اقدامات جایگزین و ایجاد فضای گفتگوی بازتر و امیدوار کننده تر

§         بیان داستان افرادی که اقدام به کمک گرفتن (راهکار مقابله ای مثبت) در شرایط نامطلوب کرده اند، با افرادی که در شرایط ناگوار زندگی قرار داشتند اما موفق شده اند با افکار خودکشی خود به طور سازنده کنار بیایند، می تواند عوامل محافظتی را تقویت کرده و در نتیجه در پیشگیری و کاهش رفتار خود کشی سهیم باشند.

§         پوشش رسانه ای مسئولانه با دادن اطلاعات به حوزه عمومی در مورد اختلالات روانی و درمان آنها و روش های شناسایی افراد در معرض خطر، در پیشگیری از خودکشی موثر است. لازم است به علل قابل درمان خودکشی مانند سوء مصرف مواد و اختلالات روانی تأکید شود و در نشر اخبار تنها به دلایل بیرونی، مانند طلاق، از دست دادن شغل یا از دست دادن مدرسه، اشاره نشود بلکه، گفته شود شرایط روانی و ویژگی های هر فرد متفاوت است.

§           بسیاری از افراد که خودکشی می کنند علائم هشدار دهنده ای نشان می دهند و در خیلی از موارد اطلاعاتی را در شبکه های اجتماعی منتشر می کنند، در اینجا رسانه های اجتماعی، امکان بررسی مطالب منتشر شده در شبکه های اجتماعی افرادی که قبلا سابقه اقدام به خودکشی داشته اند را فراهم می کنند و به عنوان یک ابزار مکمل در پیشگیری از اقدام مجدد به خودکشی موثر هستند. همین طور به صورت جامع تر، برای آموزش جمعیت عمومی در شناسایی این نشانه ها برای تشخیص فرد نیازمند به کمک و اقدام به موقع مفید هستند.

  در پایان لازم است به نقش رسانه های اجتماعی به عنوان یک منبع بالقوه ارزشمند برای افرادی که در هنگام خود کشی نیاز به کمک دارند توجه شود. زیرا رسانه های اجتماعی به راحتی در دسترس بوده و اغلب توسط جوانان مورد استفاده قرار می گیرند. افرادی که در معرض خطر خودکشی هستند، معمولا هنگام استفاده از شبکه های اجتماعی احساس بیگانگی کمتری می کنند و گزارش داده اند که این خدمات افکار خودکشی ایشان را کاهش داده است. همچنین امکان بهره برداری از مزایای رسانه های اجتماعی از قبیل حمایت از بحران، کاهش انزوای اجتماعی، ارائه خدمات درمانی وجود دارد. با گذشت زمان، مطالعات از اثربخشی بیشتری در مورد استفاده از آموزش ها، مداخلات آنلاین و رسانه های اجتماعی در کاهش و پیشگیری از رفتار خودکشی خبر می دهند

 

حمیدرنجبران

کارشناس برنامه پیشگیری از خودکشی معاونت بهداشتی دانشگاه

منابع

1. Niederkrotenthaler T. Fu K-w, Yup PSF, Fong DYT,Stack S. Cheng Q. et al. Changes in suicide rates following media

reports on celebrity suicide: a meta-analysis. Journal of Epidemiology and Community Health, 2012,66(11):1037-42.

Niederkrotenthaler T Braun M, Parks. Till B. Stack S, Sinyor M. et al. Association between suicide reporting in the 2

media and suicide systematic review and meta-analysis. BMJ. 2020368-m575-m.